Luận án tiến sĩ: Phân loại chi Trà (Camellia L.) thuộc họ Chè (Theaceae) tại Việt Nam - NCS. Lê Nguyệt Hải Ninh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN _______________________ Lê Nguyệt Hải Ninh NGHIÊN CỨU PHÂN LOẠI CHI TRÀ (CAMELLIA L.) THUỘC HỌ CHÈ (THEACEAE D. DON) Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH SINH HỌC Hà Nội - 2018 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN _______________________ Lê Nguyệt Hải Ninh NGHIÊN CỨU PHÂN LOẠI CHI TRÀ (CAMELLIA L.) THUỘC HỌ CHÈ (THEACEAE D. DON) Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Thực vật học Mã số: 62420111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH SINH HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Trung Thành Hà Nội – 2018 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ: “Nghiên cứu phân loại chi Trà (Camellia L.) thuộc họ Chè (Theaceae D.

Don) ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Tất cả những tham khảo và kế thừa đều được trích dẫn và tham chiếu đầy đủ. TÁC GIẢ LUẬN ÁN NCS.

Lê Nguyệt Hải Ninh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, Tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Trần Ninh và PGS. Nguyễn Trung Thành thuộc bộ môn Thực vật học, khoa Sinh học, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội là hai thầy hướng dẫn khoa học đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong bộ môn Thực vật học, các thầy cô phụ trách, quản lý đào tạo sau đại học thuộc khoa Sinh học, các cán bộ phòng Sau đại học của trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án tại trường.

Tôi xin bày tỏ sự biết ơn đến bà Patricia Short – Chủ tịch Hội Trà quốc tế, người đã tạo cầu nối để tôi được tiếp cận với các chuyên gia trong lĩnh vực nghiên cứu này trên thế giới. Để hoàn thành luận án này, tôi đặc biệt cảm ơn Hội Trà Nhật Bản, đứng đầu là Chủ tịch hội, GS. Naotoshi Hakoda (Giáo sư Đại học Nông nghiệp và Công nghiệp Tokyo, nay là Giáo sư danh dự Đại học nữ Keisen) đã giúp đỡ tôi về chuyên môn trong các hoạt động nghiên cứu; GS. Fumiko Miyamoto, người luôn động viên và hỗ trợ tài trợ tài chính cho tôi trong các hoạt động khảo sát thực địa; ThS.

Tô Bửu Lưỡng, người giúp kết nối và duy trì các hoạt động với Hội Trà Nhật Bản; v.v…; Đồng thời, tôi rất trân trọng sự giúp đỡ của gia đình GS. Chiyomi Uematsu (Đại học Osaka), các cán bộ Vườn Bách thảo và Phòng thí nghiệm Sinh học của Đại học Osaka trong thời gian tôi thực hiện một số nội dung nghiên cứu tại Nhật Bản. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tôi rất cảm động và biết ơn GS. Phan Kế Lộc (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội), PGS.

Nguyễn Khắc Khôi (Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Viện Khoa học & Công nghệ Việt Nam), những người đã cho các ý kiến quý báu trong việc hình thành và hoàn thiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn sự hỗ trợ của ThS. Lương Văn Dũng, ThS. Nguyễn Thị Liễu (Trường Đại học Đà Lạt) trong các hoạt động khảo sát thực địa cũng như các trao đổi chuyên môn liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu.

Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, các đơn vị đã ủng hộ, cung cấp thông tin, tư liệu và cho phép tôi được sử dụng cho nội dung của luận án. Li Jiyuan (Trung Quốc), ông Anthony Stephen Curry (Australia), gia đình cố GS. Shuho Kirino (Nhật Bản), đơn vị xuất bản tạp chí Novon – Missouri Botanical Garden Press, và các tác giả khác. Để có được kết quả này, tôi xin trân trọng cảm ơn Sở Nội vụ, UBND tỉnh Ninh Bình, Ban Giám hiệu Trường Đại học Hoa Lư cùng các đơn vị trong nhà trường đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi tham gia học tập và thực hiện luận án.

Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, những người luôn ở bên cạnh, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Xin trân trọng cảm ơn! TÁC GIẢ LUẬN ÁN NCS. Lê Nguyệt Hải Ninh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục. 1 Danh mục các chữ viết tắt.

3 Danh mục các bảng. Tính cấp thiết của luận án. Mục tiêu của luận án. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án.

Những điểm mới của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Vị trí phân loại và lịch sử biến đổi danh pháp của chi Trà (Camellia L.

Sơ lược lịch sử nghiên cứu phân loại chi Trà (Camellia L.) trên thế giới và ở Việt Nam. Trên thế giới. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp kế thừa.

Phương pháp hình thái so sánh. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .29 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Lựa chọn hệ thống phân loại cho chi Trà (Camellia L. Đặc điểm hình thái chi Trà (Camellia L.

Quả và hạt. Kết quả phân loại chi Trà (Camellia L. Các nhánh mới được thiết lập trong chi Trà (Camellia L.) từ sau hệ thống của Chang (1998). Thống kê, sắp xếp các taxon thuộc chi Trà (Camellia L.) ở Việt Nam vào vị trí phân loại.

Khóa định loại các phân chi và nhánh thuộc chi Trà (Camellia L. Đặc điểm các taxon thuộc chi Trà (Camellia L. Tổng hợp giá trị của các taxon thuộc chi Trà (Camellia L. Giá trị trực tiếp.

Giá trị gián tiếp. 132 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA NGHIÊN CỨU SINH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 139 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

140 PHỤ LỤC Phụ lục 1. Bản đồ địa điểm mẫu nghiên cứu của chi Trà (Camellia L.) ở Việt Nam Phụ lục 2. Hình ảnh và hình vẽ các taxon nghiên cứu Phụ lục 3. Một số hình ảnh nghiên cứu của nghiên cứu sinh Phụ lục 4.

Bảng tra cứu tên khoa học và tên Việt Nam DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com A Herbarium Arnold Arboretum, Harvard University, Cambridge, USA. BM British Museum (Natural History Museum), London, UK. CR Rất nguy cấp (Critically Endangered) DD Thiếu dữ liệu (Data Deficient) DLU Dalat Univerrsity Herbarium, Da Lat, Vietnam. E Royal Botanic Garden, Edinburgh, Scotland.

EN Nguy cấp (Endangered) G Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève, Suisse, Switzerland. GH The Gray Herbarium, Harvard University Herbarium, Cambridge, USA. GXFI Guangxi Institute of Forestry, China. GXMI Guangxi Institute of Traditional Medical & Pharmaceutial Sciences, China.

HBG Biozentrum Klein Flottbek und Botanischer Garten der Universität Hamburg, Germany. HITBC Xishuangbanna Tropical Botanical Garden, China. HN Hanoi Herbarium, Institute of Ecology and Biological Resources, Hanoi, Vietnam. HNF Forest Inventory and Planning Institute, Hanoi, Vietnam HNU Herbarium, Vietnam National University, Hanoi, Vietnam.

HPNP Herbarium of Pumat National Park, Nghean, Vietnam IBK Botanical Institute of Guangxi, China. IBSC South China Botanical Garden Herbarium, China. Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới (Intenational Union of Conservation IUCN of Nature and Natural resources) K The Herbarium and Library, Royal Botanic Gardens, Kew, Surrey, UK. KUN Kunming Institute of Botany, Academia Sinica, China.

L Naturalis Biodiversity Centre, formerly Leiden University, Netherlands. M Botanische Staatssammlung München, Munich, Germany. MO Missouri Botanical Garden, St. Louis, Missouri, USA.

NCU The University of North Carolina Herbarium, North Carolina, USA. NSW National Herbarium of New South Wales, Part of the Royal Botanic Gardens and Domain Trust Sydney and Office of Environment and Heritage, Sydney, Australia. P Muséum National d’Histoire Naturalle, Paris, France PE Institute of Botany, Academia Sinica, China. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com R Hiếm – có thể sẽ nguy cấp (Rare) SCBI South China Institute of Botany, Academia Sinica, China.

SGN Herbarium, Southern Institute of Ecology, Vietnam Academy of Science and Technology, Ho Chi Minh city, Vietnam. SING Singapore Botanic Gardens Herbarium, Singapore. SRI Silviculture Research Institute, Vietnamese Academy of Forest Sciences, Hanoi, Vietnam SYS Sun Yatsen University, China. T Bị đe dọa (Threatened) United States National Herbarium, Smithsonian Institution, Washington, US DC, USA VNM Herbarium, Institute of Tropical Biology, Ho Chi Minh city, Vietnam.

VU Sẽ nguy cấp (Vulnerable) Trung tâm giám sát bảo tồn quốc tế (World Conservation Monitoring WCMC Center) DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng Nội dung Trang 1.1 Một số hệ thống phân loại của họ Chè và vị trí của chi Trà (Camellia 12 L.2 Các hệ thống phân loại chi Trà (Camellia L.) điển hình từ 1874 - 15 1974 2.1 Các địa điểm khảo sát thực địa trong quá trình nghiên cứu (09/2012 26 - 01/2017) 3.1 Kết quả sắp đặt các nhánh mới được thiết lập vào hệ thống phân loại 39 của Chang (1998) 3.2 Kết quả thống kê, sắp xếp các taxon thuộc chi Trà (Camellia L.) ở 40 Việt Nam vào vị trí phân loại 3.3 Sự khác biệt trong khung phân loại nhánh Oleifera và nhánh 63 Paracamellia giữa một số hệ thống 3.4 Danh sách loài có địa điểm phân bố được bổ sung so với thống kê 124 của Tran Ninh (2002) 3.5 Tổng hợp thông tin về các loài đã được đánh giá mức độ nguy cấp 135 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Họ Chè (Theaceae) do Mirbel thiết lập và công bố năm 1813 chứa đựng hai chi là Camellia và Thea (theo Coward, 1816). Hai chi này được Linnaeus mô tả năm 1753 (Linnaeus, 1753a, 1753b) và hiện nay chi Thea được xem là synonym của Camellia. Giới hạn của họ Chè (Theaceae) nói chung và chi Trà (Camellia L.) nói riêng về sau có nhiều thay đổi, nhưng chi Trà (Camellia L.) vẫn luôn là một chi lớn nhất trong họ.

Tính chất “lớn” ở đây thể hiện ở số lượng loài luôn chiếm ưu thế so với các chi khác trong họ. Tuy nhiên, theo thời gian và tùy theo các hệ thống, các quan điểm phân loại khác nhau mà số lượng loài cũng dao động khá lớn: 82 loài (Sealy, 1958), trong khoảng 200 - 280 loài (Chang, 1981; Chang & Bartholomew, 1984; Chang & Ye, 1993; Chang, 1996, 1998); 119 loài (Ming, 2000; Ming & Bartholomew, 2007). Về phân bố, các loài thuộc chi Trà (Camellia L.) tập trung chủ yếu ở Đông và Đông Nam châu Á với trung tâm phân bố là Nam và Tây Nam Trung Quốc, sự đa dạng giảm dần theo hướng Bắc - Nam (Chang & Bartholomew, 1984). Nghiên cứu gần đây nhất về chi Trà (Camellia L.