Luận án nghiên cứu tục ngữ Việt - Anh phản ánh văn hóa nhân sinh quan

fi Jl BO CIAO DUC VA DAO TAO DAI HOC QUÓ'C GIÀ KÀ NÓI TRirÒNG DAI HOC KHOA KCC XA HÒI VA NKÀW VÀÌ f NGU;iH4 VM b/iZfCl IviGUIi:: r'ò-A^ Ò<.' rh'j}'éà nnành : Lj^ li;:.n M^ÒU ngir Mu so : .OJ Ngirói hj-ó::-: d^n khca hoc: C'Ò'^Z. ^:GU^È^: LA' HANOI- 1990 MỤC LỤC MỞ ĐẦU Trang 0.1 Mục đích và ý nshĩa của luận án 1 0.2 Đối tượng và phạm V I nshièn cứu 3 0.3 Phươnỉ pháp và tư liệu nghiên cứu 4 0.4 Tinh hình nghiên cúu va tính câp thiết của đề tài 7 0.1 Tình hình nghiên cưu tại Việt Nam 7 0.2 Tinh hình nshiên cứu trén thế siứi 9 0.3 Tình lYinh nghiên cứu đối chiếu tục Iisfr 14 Chương 1. NHŨNG NHẬN THÚC VỀ TỤC NGỮTL BÌNH DIÊN NGỔN RGỬHOC 1. 1 Thế nho ]à tục ngữ ? 16 1.2 Tính phổ quát của tục nsữ 27 1.3 Một số đậc thù của tục nsữ 28 1.1 Tính dân tộc 28 1.2 Nghĩa của tục naff 28 1.3 Vần - điệu - lặp từ 29 1.4 Tục ngữ đối nshich 3Ị 1.5 Tục naữ thời tiẽt 32 1.4 Tiểu kết 33 Chưong 2.

ĐỐI CHlẾư TỤC NGỮ VIỆT - ANH QUA MỘT S ố CHƯ ĐỄ CHÍNH 2.1 Về bản thân 36 2.2 Về tinh thần 44 2.3 Về quan hệ giữa thểxác và t;nh thán 48 2.4 Về tính cá nhân 50 2.2 Về gia đình 53 2.1 Về thái độ đốivới phụ nữ 53 2.2 vể tình yêu vàhỏnnhàn 58 2.3 Về viêc chọn bạn đòi —vợ chons —]y hòn 60 2.4 Về quan hệ cha mẹ —con cái —anh chị em 64 2.5 Về thân tộc 70 2.1 Về quy tắc ứng xử chuníi 72 2.2 Về bạn bè và kmg ơiêna 78 2.3 Với nsười lớn tuổi và thầy giáo 79 2.4 Về đòi SỐI12 làng xã 81 2.5 Về pháp lv về quan ỉại 82 2.6 vể lao độns và Iiạhénshiệp 84 2.7 Về giàu nghèo 86 2.8 Về danh dự 88 2.4 vể tôn giáo valòng tin 90 2.1 Về đạo trời 90 2.2 Về số mệnh 91 2.5 Nhặn xét chuns 94 2.6 Tiểu kết 98 Chương 3. ĐỚI CHIÊU TỤC NGỬVỈỆT - ANH QUA MỘT SỐ BlỂư HIỆN VỀ TỪVỤNG - NGÌÍNGHĨA VÀ CẤU TRÚC CÚ PHÁP 3.1 Về từ vựng ngữ nghĩa 103 3.1 Về danh từ chỉ các COI1 vật 103 3.2 Về từ khái quát chỉ nguùi ỉ 07 3.3 Về tư ngữ sốc Hán - Việt 108 3.4 Về các từ chỉ thị giác và khứu giác 110 3.5 Về từ tục 112 3.6 Về các từ định đanh biểu vật 113 3.7 Về cấu trúc n£Ữ nghĩa 117 3.2 Về cấu trúc cú pháp 117 3.1 Đãc điểm cáu trúc CL1 pháp tục ngữ 117 3.2 Kết cấu càu phức hơD cân đối 120 3.3 Kêt cấu câu không chủ 112Ữ 122 3.4 Kết cấu càu chủ vị 124 3.5 Kết cấu câu đẳns thức 125 3.6 Kết cấu "choi chữ" 126 3.3 Tiểu kết 127 Chưong 4. ÚNG DỰNG Đ ối CHIÊU TỤC NGỮ VÀO GIẢNG DẠY 4.1 Xác đinh 3 loại đối tượng 130 4.1 Đui với đối tưọ'112 (ũ) 131 4.2 Đối với đối tượng, (b) 140 4.3 Đối lới đối tượng (c) 143 4.2 Tiêu kết J43 KẾT LUẬN 14S TÀI L]ỆƯ THAM KHẢO 151 MỞ ĐẦU Giáo sư Chu Xuân Diên, nhà nghiên cứu tục ngữ Việt Nam, đã khẳng định là việc nghiên cứu di sản tục ngữ dân tộc có liên quan mật thiết với những nhiệm vụ phát triển xã hội và văn hoá hiện nay. [ 15; 18] Tiến sĩ Denis Brutus, giáo sư văn học của Đại học tổng hợp Pittsburgh, Mỹ, đã cụ thể hoá và mở rọng tính thực tiễn của việc tìm hiểu tục ngữ: "Qua tục ngữ tôi biết được nhãn sinh quan của bạn, thái độ sống của tổ tiên bạn.

Mỗi lần tôi biết được một cau tục ngữ Việt Nam là tôi trở thành người Vỉệt Nam thêm một ít. Tôi tin là một khi chúng ta biết được hết tục ngữ của nhau, chúng ta sẽ là anh em." [Trao đổi cá nhân trên Đại học Nổi của Mỹ, tháng 3/1995: "Through proverbs I know your points of view, the attiitudes of you ancestors. Each time I know a new Vietnamese 0 ' proverb, I become Vietnamese a little. I believe when we know all proverbs of each othertwe are brothers."] Tục ngữ là một dạng ngôn ngữ được đúc kết cô đọng, mang nhiều đặc trưng nêng của cộng đổng nhất.

Hiểu biết về tục ngữ giúp chứrỊ-g ta hiểu rõ hơn về một dân tộc và lời ãn tiếng nói của dân tộc đó. Không phải ngẫu nhiên mà nghiên cứu tục ngữ người Nga, G. Permiakov, và Bun-ga-ri. A Barulin, đã đưa ra nhận xét là người nước ngoài muốn sử dụng thành thạo tiếng Nga và hiểu sâu người Nga phải nắm chắc một sô lượng tục ngữ Nga tối thiểu 1.

Trong tinh thần hội nhập, giao lưu văn hoá của nước ta ngày nay, chúng tôi tiếp cận một số vấn đề trong hệ ván đề nghiên cứu tục ngữ Việt Nam và Anh, với mong mỏi đóng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu chuyên ngành tục ngữ —còn gọi là Paremeology.1 MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA LUẬN ÁN 1 Tuc ngữ mang lại rất nhiều lợi ích cho ccn người, từ cách thể hiện tư duy, lối sống, thái độ sõng, đến việc hỗ trợ làm đẹp lời nói con người. Ngươi Sómali nói: "Tục ngữ thêm gia vị cho lời nói " (Put spice into seech). Người Yobura ở Nam Phi đánh giá: 'Tục ngữ là con ngựa của đối thoại. Khi đối thoại b ế tắc, ngã quỵ thì con ngựa tục ngữ lại vực đối thoại dậy và tiếp tục hành trình " (The proverb is the horse of conversation, when the conversation drops, the proverb picks it up).

Người Việt Nam thì coi quý tục ngữ như "hạt cưÒTĩĩ của tư duy bác học " là "giọt đọng trong văn chương "(Cao Huy Đỉnh). Tại nhiều nước, tục ngữ được sử dụng trong nhiều lĩnh vực văn hoá, giáo dục, kinh tế, kv thuật, khoa học rất đa dạng và sinh động. Dân Maori ở Tân Tây Lan dùng tục ngữ để củng cố các hướng dãn kỹ thuật và kinh tế cho lớp trẻ. Dân Chaga ở Nam Phi dùng tục ngữ để cử hành các buổi ]ễ khai tâm, v.

Tại Mỹ, từ năm 1900, tục n 2 ữ đã được dùng để trắc nghiệm, đo lường chỉ số thồng minh I. của con người. "Nhiều nhà tâm lý học trên thế giới đã quả quyết là mức độ hiểu được ý nghĩa biéu trưng của tục ngữ là tĩorớc đo trí thông minh. Người đién khong hiểu và không dùng tục ngữ." [111; 111-116] Bối cảnh lịch sử của xã hội Việt Nam đã tạo cho tục nsữ một địa vị đặc biệt trong đời sống của người Việt.

D l ở mức hành văn nào, ngôn ngữ của neưỏd Việt luôn luôn được tồ điểm bằng tục ngữ. Trong lời ăn tiếng nói hầng ngày của mình, người Việt Nam dùng tục ngữ để làm tãng hiệu quả của lời nói. Từ kinh nghiệm cá nhân của người dạy tiếng, chúng tối thấy khó khăn lớn nhất mà người học tiếng nước ngoài khi gặp phải tục ngữ ỉà việc nhận dạng cơ c h ế về m ối liên hệ giữa phạm trù tư vựng - ngữ nghĩa, cấu trúc cú 2 pháp và các biện pháp tu từ —một cơ chế vốn đã tạo ra lóp nghĩa giao tiếp đích thực cuối cùng của ngôn ngữ tục ngữ. Việc phát hiện ra cơ chế này đòi hói trước hết phải làm sáng tỏ những mạch ngầm rất kinh tế giữa ngôn ngữ và yếu tố ngoài ngôn ngữ vốn khống đồng nhất với nhau giữa các cộng đổng.

Nói khác, bên cạnh các khác biệt về mặt từ vựng, cú pháp,. còn một số cái khó nữa là sự khác biệt về môi trường văn hoá. Chúng tôi tin rằng việc nghiên cứu, đối chiếu nội dung văn hoá, hình thức ngôn ngữ của tục ngữ Việt Nam và tục ngữ Anh sẽ mane iại cho đề tài này một ý nghĩa nghiên cứu và thực tiễn mới mẻ. Những kếl qua nghiên cừj sẽ làm sáng tỏ nội hàm văn hoá cùng hình thức của tục ngữ Việt Nam và tục ngừ Anh.

A Johnson, tác giả cuốn Comon English Proverbs (Nxb Longman. London, 1960) đã khăng định: "Kiến thức về tục nsữ Anh sẽ rất co lợi không những tăng kiến thức ngôn ngữ của neưưi học mà còn phản ánh được triết lý, ốc hài hước và nét đạc trưng của người Anh nữa".2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN c ứ u Tục ngữ là đối tương nghiên cứu của nhiều ngành: nhân chime học, tấm lý xã hội học, ngôn ngữ học, triết học, sử học, giáo dục học. cũng nhu văn hoá dán gian, văn học, lịch sử tư tưởng, văn hoá vật chất. Bản thán tục ngữ ỉà đôì tượng của việc nghién cứu với các mặt : nội dung, hình thức, nguồn gốc, v.

(1) Chúng tôi đi sáu phân tích, đối chiếu nội dung các chủ đề tục ngữ, từ vựng - ngữ nghĩa và kết cấu câu của tục ngữ Việt và Anh. (2) Thông qua đó tìm hiểu các đặc trưng văn hoá cũng như những quan sát tinh tế về thiên nhiên và các loài vật, về con ngữời và xã hội - và nhân sinh quan của hai dân tộc. 3 (3) Từ những tiền đề trên, chúng tôi cố gắng phát hiện các quan niệm về hệ thống giá trị trường cửu đã tác động đến xã hội và quyết định hành động của chúng ta trong thực tại cuộc sống. Một quan niệm có tính chất phương châm của chúng tồi là: Các đặc trưng văn hoá và nhân sinh quan nêu trong nghiên cứu này knống phải là của một cá nhân người Việt Nam hay người Anh nào, mà của một cộng đồng, của một dân tộc này so với dán tộc khác.

Điều này có nghĩa là các nhận xét, kết luận chung về các đặc trưng văn hoá và nhấn sinh quan của người Việt vã người Anh không nhất thiết phù hợp với mọi cá nhân. Một điều nữa mà chúng tôi lưu ý là các đặc trưng vãn hoá và nhân sinh quan của mỗi dân tộc còn thể' hiện qua nhiều sản phẩm văn hoá khác như thành ngữ, ca dao, câu đố, dân ca, chuyện kể, tiểu thuyết, phim ảnh, v. Với các giới hạn vừa nêu ở trên, công trình nghiên cứu của chúng tồi có đề tài: "Ngôn ngữ với việc phản ánh các yếu tố vãn hoả và nhân sinh quan (thông qua tục ngữ Việt - Anh) 0.3 PHƯƠNG PHÁP VÀ TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU Tại Việt Nam cũng như tại nhiều nước trên thế giới, đã có nhiều cô gắng trong việc khai thác nội dung tư tưởng của lực ngữ để tìm các đặc trưng văn hoá và thế giới quan, nhân sinh quan của một đất nước, một dãn tộc. Tuy vậy, cấc cố gắng này thường chưa mang lại độ tin cậy cao.

Điểu này là do định kiến hoặc do khó khăn về tư liệu nên người nghiên cứu chỉ chọn các câu tục ngữ theo ý thích hoặc theo các tư liệu có các chủ đề đã sắp sẵn.