Nghiên cứu tư duy nghệ thuật trong hồi ký văn học Việt Nam từ 1986 đến nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- TRẦN THỊ MAI PHƢƠNG TƢ DUY NGHỆ THUẬT TRONG HỒI KÍ VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2017 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- Trần Thị Mai Phƣơng TƢ DUY NGHỆ THUẬT TRONG HỒI KÍ VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS ĐOÀN ĐỨC PHƢƠNG HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có nội dung, xuất xứ rõ ràng.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, tháng 09 năm 2017 Tác giả luận án Trần Thị Mai Phƣơng LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được nhiều sự giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân. Tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến PGS.TS Đoàn Đức Phương - người Thầy đã tận tâm hướng dẫn tôi trong quá trình học tập và triển khai đề tài luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể Bộ môn Văn học Việt Nam hiện đại, Khoa Văn học, Phòng Sau đại học, Trường ĐHKHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội - là cơ sở đào tạo đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các Thầy (Cô), các học giả, nhà nghiên cứu, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành nhiệm vụ công tác, học tập và nghiên cứu. Xin được biết ơn gia đình, những người thân đã luôn là điểm tựa vững chắc để tôi có được công trình này. Hà Nội, tháng 9 năm 2017 Tác giả luận án Trần Thị Mai Phƣơng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Cấu trúc của luận án .13 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tƣ duy nghệ thuật và tƣ duy nghệ thuật trong hồi kí. Tư duy nghệ thuật.

Tư duy nghệ thuật trong hồi kí. Tình hình sáng tác hồi kí văn học từ 1986 đến nay. Vài nét về hồi kí văn học trước 1986. Sự phát triển của hồi kí văn học từ 1986 đến nay.

Tình hình nghiên cứu hồi kí văn học từ 1986 đến nay. Phê bình, nghiên cứu tác phẩm hồi kí của những tác giả tiêu biểu. Nghiên cứu hồi kí của một thời kì, một giai đoạn hoặc một nhóm tác giả ở Việt Nam, trong đó có giai đoạn từ 1986 đến nay. Nghiên cứu hồi kí văn học từ 1986 đến nay như những dẫn chứng để làm sáng tỏ đặc trưng thể loại hồi kí hoặc kí trong lịch sử văn học .36 * Tiểu kết chƣơng 1 .39 TƢ DUY NGHỆ THUẬT TRONG HỒI KÍ VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY NHÌN TỪ CÁC “MÃ QUAN NIỆM” CHỦ YẾU.

Yêu cầu “khách quan” của việc phản ánh sự thật trong hồi kí. Viết hồi kí là quá trình đấu tranh để nói lên sự thật. Thái độ “khách quan” trước sự thật lịch sử. Tính chủ quan, cá nhân trong sự phản ánh của hồi kí.

Sự thật được “khúc xạ” trong hồi kí. Tính cá nhân, chủ quan trong cái nhìn về quá khứ. Dấu ấn thời đại trong quan niệm viết hồi kí. Viết hồi kí trên tinh thần dân chủ.

Viết hồi kí từ góc nhìn tiểu thuyết hóa .64 * Tiểu kết chƣơng 2 .74 TƢ DUY NGHỆ THUẬT TRONG HỒI KÍ VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY NHÌN TỪ CÁC HÌNH TƢỢNG NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU. Hình tƣợng cái tôi tác giả - trung tâm của hồi kí văn học. Hình tượng cái tôi tác giả trong hồi kí. Hình tượng cái tôi tác giả trong hồi kí văn học từ 1986 đến nay.

Bức tranh xã hội và hình tƣợng con ngƣời trong hồi kí văn học từ 1986 đến nay. Bức tranh xã hội đa sắc. Hình tượng con người đa dạng. Không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật trong hồi kí văn học từ 1986 đến nay.

Không gian nghệ thuật. Thời gian nghệ thuật.103 * Tiểu kết chƣơng 3 .111 TƢ DUY NGHỆ THUẬT TRONG HỒI KÍ VĂN HỌC VIỆT NAM .111 NHÌN TỪ CÁC PHƢƠNG THỨC TRẦN THUẬT NỔI BẬT. Kết cấu đa dạng. Kết cấu phân mảnh.

Kết cấu trùng phức. Kết cấu xoắn kép. Ngƣời trần thuật và giọng điệu trần thuật. Người trần thuật.

Giọng điệu trần thuật. Xu hƣớng giao thoa thể loại trong lối viết. Sự giao thoa giữa hồi kí với bút kí, nhật kí, chân dung văn học và tản văn. Sự giao thoa hồi kí với tự truyện.

Sự giao thoa hồi kí với tiểu thuyết .144 * Tiểu kết chƣơng 4 .147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .152 TÀI LIỆU THAM KHẢO .169 DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT 1. Cb Chủ biên 2. ĐHSP Đại học Sư phạm 3. ĐHKHXH&NV Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn 4.

KHXH Khoa học xã hội 5. KLTN Khoá luận tốt nghiệp 6. Nxb Nhà xuất bản 7. LATS Luận án Tiến sĩ 8.

LVThS Luận văn Thạc sĩ 9. Trang MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Công cuộc Đổi mới ở Việt Nam cho đến nay đã trải qua một quãng thời gian tròn 30 năm (1986 - 2016).

Trong 30 năm đó (nếu theo quan niệm truyền thống là đã trải qua một nửa “lục thập hoa giáp” hay một nửa “vận hội” 60 năm - một chu kì phát triển), công cuộc Đổi mới rõ ràng đã tạo ra một sự thay đổi, phát triển có tính bước ngoặt, căn bản, hết sức to lớn đến toàn bộ đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội,… của đất nước ta so với trước đó. Vì vậy, như nhiều người nhận thấy, dường như đã đến lúc cần có sự tổng kết những thành tựu, diện mạo - đặc điểm, rút kinh nghiệm và bài học của chặng đường 30 năm nêu trên để có đường hướng cho sự phát triển đất nước một cách toàn diện trong thời gian tiếp theo. Trên thực tế, gần đây đã có rất nhiều hoạt động, việc làm trong nhiều lĩnh vực, nhiều ngành, nhiều cấp,… được tiến hành để thực hiện nhiệm vụ, yêu cầu và cả hứng thú đó. Việc nghiên cứu văn học Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ.

Đã có nhiều hoạt động lớn nhỏ (toạ đàm, hội thảo, seminar, diễn đàn, lễ kỉ niệm, meeting,…), nhiều công trình nghiên cứu, bài viết, kỉ yếu… đã và đang được thực hiện để tổng kết và đánh giá thành tựu, đặc điểm của văn học Việt Nam qua 30 năm Đổi mới. Đề tài nghiên cứu của luận án, có thể nói, cũng nằm trong chuỗi các sự kiện, hoạt động nghiên cứu đó và cũng mong muốn góp một phần nhỏ bé vào việc hiện thực hoá, cụ thể hoá mục tiêu đã nêu khi chọn đối tượng khảo sát và nghiên cứu là một thể loại của văn học Việt Nam (là hồi kí văn học - tức là các hồi kí của nhà văn, viết về đời văn là chủ yếu) trong giai đoạn “từ 1986 đến nay”. Sự lựa chọn này tự nó đã hàm nghĩa luận án sẽ thiên về mặt văn học sử (mặc dù nghiên cứu “tư duy nghệ thuật”) đáp ứng nhiệm vụ, yêu cầu nghiên cứu thuộc chuyên ngành văn học Việt Nam (hiện đại). Hồi kí là thể loại văn học phát triển mạnh mẽ ở phương Tây từ thế kỉ XIX cho đến nay.

Còn ở Việt Nam, từ chục năm gần đây, đặc biệt là từ khi bắt đầu công cuộc Đổi mới, nó đã trở thành một “trào lưu” trong văn học Việt Nam. Cùng với sự phát triển của nền dân chủ và tiến bộ xã hội ta, những điều cấm kị trong đời sống cá nhân, xã hội và văn chương dần được xóa bỏ, văn học Việt Nam chứng kiến sự “bùng nổ” của các tác phẩm thuộc thể loại hồi kí. Đã đến lúc, người ta dám nói ra và thực sự có nhu cầu được nói ra sự thật về bản thân mình, sự thật về những gì đã được chứng kiến, trải nghiệm trong quá khứ. Hồi kí đã trở thành thể loại hữu dụng cho nhu cầu bộc lộ, giải tỏa những kí ức còn lẩn khuất, những bí mật hay ẩn ức bị “chôn chặt” hoặc dồn nén bấy lâu trong mỗi cá nhân cũng như những “sự thật lịch sử” của cả cộng đồng còn chưa được biết đến.

Từ các nhà văn, nhà phê bình văn học, học giả, chính trị gia, tướng lĩnh, kí giả,… và người thân của họ đến những người hoạt động trong lĩnh vực giải trí (diễn viên, ca sĩ, người mẫu, cầu thủ bóng đá,…), hay những cá nhân vô danh trong xã hội nhưng có số phận không bình thường (người đồng tính, gái mại dâm, tù nhân, bệnh nhân HIV,…) cũng viết hoặc hợp tác viết và công bố hồi kí bằng nhiều hình thức khác nhau (trong đó có cả hình thức tự xuất bản - samizdat). Hầu hết sự ra đời của những cuốn hồi kí đó đều thu hút được sự chú ý của công luận ở những mức độ và dạng thức khác nhau trong đó có giới nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu hồi kí rất sôi động cũng cho thấy điều đó. Lại có những cuốn khi mới ra đời, do đề cập đến những vấn đề được cho là “nhạy cảm”, vi phạm “cấm kị” nên bị đình bản, thu hồi nhưng sau đó hoặc công khai hoặc lặng lẽ xuất hiện trên thị trường cũng cuốn hút đươc sự chú ý lớn của độc giả và làm sôi động đời sống văn học vốn dĩ vẫn chưa có nhiều sự kiện thật lớn, thật đặc biệt và để lại những thành tựu quan trọng.

Vậy tại sao hồi kí lại thu hút được đông đảo người viết và người đọc trong xã hội Việt Nam những năm gần đây đến như vậy? Sự phát triển mạnh 2 mẽ của nó có đơn thuần chỉ là sự “a dua” theo trào lưu hay thực sự là nhu cầu tự thân của người viết? Bối cảnh lịch sử xã hội văn hoá nào đã tạo tiền đề cho sự phát triển mạnh mẽ đó? Và quan trọng nhất là: Cái gì đóng vai trò cốt lõi tạo nên hiện tượng này? Cái gì đã chi phối việc viết hồi kí và quy định diện mạo, đặc điểm của chúng?.