Luận án tiến sĩ: Thuật ngữ quân sự trong tiếng Việt trên bình diện cấu tạo và định danh - Trần Thị Hà

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ HÀ THUẬT NGỮ QUÂN SỰ TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN BÌNH DIỆN CẤU TẠO VÀ ĐỊNH DANH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội, 2018 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ HÀ THUẬT NGỮ QUÂN SỰ TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN BÌNH DIỆN CẤU TẠO VÀ ĐỊNH DANH Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1: PGS.TS Nguyễn Thị Ngân Hoa 2: PGS.TS Nguyễn Trọng Khánh Hà Nội, 2018 4 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu, số liệu trình bày trong luận án là trung thực, những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thị Hà LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến các thày cô trong Tổ Ngôn ngữ ­ Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, những người đã giúp đỡ tôi hoàn thành chương trình Nghiên cứu sinh và viết luận án tiến sĩ. Trân trọng cảm ơn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi đuợc học tập và nghiên cứu.

Đặc biệt, tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Thị Ngân Hoa và PGS, TS Nguyễn Trọng Khánh những thầy, cô đã luôn tận tâm, hết lòng chỉ bảo, hướng dẫn, động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các nhà nghiên cứu chuyên ngành Ngôn ngữ học, hiện đang công tác tại Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, Viện Ngôn ngữ học ­ Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, Khoa Ngôn ngữ học ­Trường Đại học KHXH & NV ­ ĐHQGHN, Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam,., những chuyên gia ngôn ngữ đã đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án. Cuối cùng, tôi xin đượ c cảm ơn tấm lòng yêu thươ ng, chia s ẻ của những ngườ i thân trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp trong su ốt th ời gian qua. Mặc dù bản thân tôi đã rất nỗ lực, cố gắng, nhưng khó tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót, vì vậy, tôi kính mong Quý Thầy, Cô, các nhà khoa học đóng góp ý kiến để luận án được hoàn thiện hơn.

Tác giả Trần Thị Hà MỤC LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Trong thời đại khoa học công nghệ 4.0, việc giao lưu về các vấn đề kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa đang diễn ra nhanh chóng từng ngày, từng giờ và một trong những công cụ quan trọng góp phần chuyển tải thông tin về các lĩnh vực ấy là ngôn ngữ, trong đó có hệ thuật ngữ. Bởi thuật ngữ gắn với quá trình tư duy trừu tượng của con người, đánh dấu sự phát triển của văn minh nhân loại.

Một đất nước sẽ không thể phát triển được nếu không cập nhật những thuật ngữ khoa học thế giới. Chính vì vậy, nghiên cứu thuật ngữ nói chung có ý nghĩa thiết thực cho công cuộc phát triển ngôn ngữ nói riêng và các mặt của đời sống xã hội nói chung. Hiện nay, Việt Nam vẫn đang phải đồng thời tiến hành hai nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Tình hình thế giới đang tạo ra nhiều cơ hội cũng như nhiều thách thức với sự phát triển kinh tế đất nước.

Chúng ta vừa phải thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế vừa phải đối mặt với âm mưu“Diễn biến hòa bình” và Bạo loạn lật đổ của các thế lực thù địch trên thế giới. Vì vậy, nghiên cứu thuật ngữ quân sự nhằm góp phần chỉnh lí, sử dụng chúng một cách khoa học trong thực tiễn quân sự, nhất là trong công tác chỉ đạo, lãnh đạo ở cấp trung đoàn, sư đoàn là việc làm mang lại ý nghĩa thiết thực. Trong hàng loạt vấn đề đặt ra khi nghiên cứu thuật ngữ quân sự, chúng tôi nhận thấy việc cập nhật những thành tựu khoa học trong thực tiễn quân sự vào nội hàm khái niệm thuật ngữ và cách sử dụng thuật ngữ theo những hình thức ngôn ngữ và ngữ nghĩa nhất định đang được các nhà nghiên cứu quan tâm. Bởi hiện nay, bên cạnh những thuật ngữ chính xác, ngắn gọn, khoa học quân sự vẫn còn tồn tại những cách sử dụng thuật ngữ 10 quá dài dòng, nhiều hình thức ngôn ngữ tương đương chỉ biểu thị một khái niệm, sử dụng các thuật ngữ có hư từ và không có hư từ chưa thực sự hợp lý, sử dụng thuật ngữ trong dịch thuật còn thiếu tính thống nhất.

Ngoài ra, việc nghiên cứu lý luận về thuật ngữ quân sự còn chưa nhiều. Ngoài một vài tập bài giảng, một vài cuốn từ điển và một luận án tiến sĩ nghiên cứu về cấu t ạo c ủa h ệ thu ật ng ữ quân sự thì hầ u như chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu bản chất về lớp từ vựng đặc thù này. Vì vậy, rất cần thiết ph ải xem xét các mặt của thuật ngữ quân sự như cấu tạo, định danh và cách sử dụng chúng nhằm cung cấp cơ sở khoa h ọc cho công tác chỉnh lý, sử dụng và biên soạn từ điển. Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thuật ngữ quân sự trong tiếng Việt trên bình diện cấu tạo và định danh”.

Chúng tôi hi vọng, kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần bổ sung vào những phần khuyết thiếu trong hệ thống lý luận về thuật ngữ quân sự tiếng Việt và đánh giá khách quan vai trò quan trọng của chúng đối với chuyên môn quân sự trong thực tiễn cũng như sự phát triển chung của ngôn ngữ. Đồng thời, luận án cũng bước đầu đề xuất những cách sử dụng thuật ngữ quân sự tiếng Việt phù hợp với hoạt động hành chức. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là 3216 thuật ngữ quân sự tiếng Việt được thống kê từ các cuốn từ điển và một số tài liệu về khoa học quân sự, một số hồi kí của các tướng lĩnh quân sự.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu là toàn bộ các đơn vị của hệ thuật ngữ quân sự tiếng Việt hiện đại được giới hạn về mặt thời gian từ năm 1930 đến nay: 11 thời điểm tiếng Việt trong giai đoạn hoàn thành môṭ quá trình vận động một cách nhanh chóng để hoàn thiện và hiện đại hóa; các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ngày càng ngả theo xu hướng vô sản; các vận động quân sự vũ trang cách mạng tập trung dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản. Về nội dung, luận án xác định thuật ngữ quân sự hiện đại nói trên được nghiên cứu chủ yếu trên các đặc điểm cụ thể, đó là: ­ Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ quân sự tiếng Việt ­ Đặc điểm định danh của thuật ngữ quân sự tiếng Việt ­ Cách sử dụng của thuật ngữ quân sự tiếng Việt 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu, miêu tả những đặc điểm cơ bản của thuật ngữ quân sự trong tiếng Việt hiện đại về mặt cấu tạo từ, về mô hình định danh và việc sử dụng chúng trong thực tế ngôn ngữ, nhất là trong lĩnh vực chuyên môn quân sự và giao tiếp quân sự.

Đồng thời củng cố và phát triển cơ sở lí luận, thực tiễn nhằm góp phần hoàn thiện và sử dụng hệ thuật ngữ quân sự trong tiếng Việt hiện đại phù hợp với giao tiếp chuyên môn quân sự. Nhiệm vụ nghiên cứu ­ Tổng quan tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới, ở Việt Nam và thuật ngữ quân sự tiếng Việt ở Việt Nam. ­ Trình bày một số cơ sở lí thuyết liên quan đến luận án là lí thuyết cấu tạo từ, lí thuyết định danh và những khái niệm cơ bản về thuật ngữ, thuật ngữ quân sự tiếng Việt. 12 ­ Khảo sát, miêu tả và phân tích hệ thống thuật ngữ quân sự tiếng Việt hiện đại trên các mặt: + Đặc điểm cấu tạo + Đặc điểm định danh + Sử dụng thuật ngữ quân sự tiếng Việt 4.

Nguồn ngữ liệu và phương pháp nghiên cứu 4. Nguồn ngữ liệu Ngữ liệu nghiên cứu là các đơn vị thuật ngữ quân sự tiếng Việt hiện đại được thu thập từ các nguồn sau đây: ­ Từ các cuốn từ điển thuật ngữ quân sự tiếng Việt, từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, các giáo trình tiếng Việt quân sự và giáo trình thuật ngữ quân sự tiếng Việt dạy cho học viên quân sự nước ngoài. ­ Từ các tài liệu văn bản trong lĩnh vực chuyên môn quân sự như: các sách về nghệ thuật quân sự Việt Nam, tài liệu về thuật ngữ quân sự v. ­ Từ các sách như hồi kí chiến tranh của các tướng lĩnh quân đội nhân dân Việt Nam v.

Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các thủ pháp và phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: 1) Thủ pháp thống kê Thủ pháp thống kê được sử dụng trong luận án nhằm chỉ ra số lượng thuật ngữ, tỉ lệ phần trăm thuật ngữ chia theo nguồn gốc, theo quan hệ, theo cấu tạo, theo mô hình định danh. Số lượng phần trăm được trình bày dưới dạng các bảng biểu. Những con số thống kê trong đề tài là cơ sở khoa học để rút ra những luận điểm của thuật ngữ quân sự tiếng Việt về cấu tạo, về đặc điểm định danh. 13 2) Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp được sử dụng để chỉ ra các thành tố trực tiếp cấu tạo nên thuật ngữ quân sự tiếng Việt.

Trên cơ sở các thành tố cấu tạo, người nghiên cứu chỉ ra được những mô hình phổ quát của thuật ngữ quân sự xét về mặt cấu tạo. Đồng thời phương pháp này cũng được áp dụng để chỉ ra các mô hình định danh thuật ngữ nhờ sự kết hợp của yếu tố chỉ loại và yếu tố chỉ biệt loại. 3) Phương pháp miêu tả Phương pháp này được áp dụng để chỉ ra đặc điểm ngữ pháp và đặc điểm định danh ngữ nghĩa của thuật ngữ quân sự tiếng Việt. 4) Phương pháp so sánh ­ đối chiếu Phương pháp này được áp dụng để tìm ra sự tương đồng và khác biệt của thuật ngữ quân sự tiếng Việt và các thuật ngữ quân sự nước ngoài được lấy làm đối tượng so sánh như tiếng Anh, tiếng Nga.

Trên cơ sở đó góp phần vào việc sử dụng thuật ngữ quân sự tiếng Việt khoa học, chính xác trong phiên dịch, biên dịch.