Sự phát triển ngữ nghĩa của những từ ngữ chỉ cảm giác trong tiếng việt trên cơ s

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ HẠNH PHƢƠNG SỰ PHÁT TRIỂN NGỮ NGHĨA CỦA NHỮNG TỪ NGỮ CHỈ CẢM GIÁC TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN CƠ SỞ NGHIỆM THÂN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ HẠNH PHƢƠNG SỰ PHÁT TRIỂN NGỮ NGHĨA CỦA NHỮNG TỪ NGỮ CHỈ CẢM GIÁC TRONG TIẾNG VIỆT TRÊN CƠ SỞ NGHIỆM THÂN Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC GS. Nguyễn Văn Hiệp Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tƣ liệu đƣợc sử dụng trong luận án có xuất xứ rõ ràng. Những số liệu, kết quả nghiên cứu đƣợc nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Nguyễn Thị Hạnh Phƣơng MỤC LỤC Trang Trang bìa phụ Mục lục…………………………………………………………………………. 1 Danh mục bảng biểu trong luận án………………………………………………. 4 Danh mục các hình trong luận án …………………………………………………. 5 Một số quy ƣớc viết tắt………………………………………………………….

Lý do chọn đề tài ………………………………………………………………… 7 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu………………………………………………. Đối tƣợng, phạm vi và nguồn ngữ liệu nghiên cứu ……………………………. Phƣơng pháp nghiên cứu……………………………………………………….

Những đóng góp mới của luận án……………………………………………. Bố cục của luận án……………………………………………………………. 11 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 12 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Tình hình nghiên cứu về nghĩa từ và sự phát triển ngữ nghĩa của từ. Những nghiên cứu trên thế giới. Những nghiên cứu ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về nghiệm thân (embodiment).

Những nghiên cứu ở ngoài nƣớc. Những nghiên cứu ở trong nƣớc. Tình hình nghiên cứu về từ ngữ chỉ cảm giác trong tiếng Việt. Nghiệm thân và tri nhận nghiệm thân.

Tri nhận và ngôn ngữ học tri nhận. Một số khái niệm của ngôn ngữ học tri nhận liên quan đến tri nhận nghiệm thân 40  Ý niệm, ý niệm hóa; ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm …………………. 40  Phạm trù và phạm trù hóa ………………………………………………. 43 1  Điển mẫu, mạng tỏa tia và lƣợc đồ hình ảnh.

45  Khung, miền tri nhận, không gian tinh thần và pha trộn ý niệm. 49  Biến đổi nghĩa, sáng tạo nghĩa và sự diễn giải. Từ ngữ chỉ cảm giác trong tiếng Việt. Khái niệm cảm giác, quá trình cảm giác.

Quan niệm về từ ngữ chỉ cảm giác của luận án 54 1. Nghĩa từ và sự phát triển ngữ nghĩa của từ theo quan điểm của ngôn ngữ học tri nhận. Tiểu kết chƣơng 1……. 58 Chƣơng 2: KHẢO SÁT VÀ MIÊU TẢ NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ CHỈ CẢM 59 GIÁC TRONG TIẾNG VIỆT 2.

Khảo sát, phân loại từ ngữ chỉ cảm giác trong tiếng Việt. Xác định phạm trù từ ngữ chỉ cảm giác. Kết quả thống kê về từ ngữ chỉ cảm giác trong từ điển và trong cuộc sống hằng ngày. Kết quả phân loại phạm trù từ ngữ chỉ cảm giác.

Ngữ nghĩa của những từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu trong tiếng Việt. Xác lập hệ thống từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu. Bộ tiêu chí. Danh sách từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu trong tiếng Việt.

Miêu tả ngữ nghĩa của một số từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu trong tiếng Việt 77 2. Nghĩa gốc và nghĩa phái sinh đƣợc ghi trong từ điển. Nghĩa khởi nguồn và nghĩa phát triển dùng trong cuộc sống hằng ngày. Tiểu kết chƣơng 2…….

94 Chƣơng 3: CƠ SỞ NGHIỆM THÂN CHO SỰ PHÁT TRIỂN NGỮ NGHĨA 96 CỦA TỪ NGỮ CHỈ CẢM GIÁC ĐIỂN MẪU TRONG TIẾNG VIỆT 3. Cơ sở tri nhận nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu……………………………………………………………………. Mô hình tri nhận khái quát các miền NGUỒN- ĐÍCH của sự phát triển ngữ 2 nghĩa của từ ngữ chỉ cảm giác. Mô hình tổng quát chiếu xạ trong ẩn dụ ý niệm (ADYN).

Mô hình chiếu xạ ADYN từ miền nguồn cảm giác sang các miền đích chính. Một số ADYN từ miền nguồn cảm giác……………………………………. Diễn giải cụ thể cơ sở tri nhận nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của CHÓI, LÓA……….

Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của ĐIẾC, Ù……………. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của TỊT, NGẠT ………. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của NGỨA, XÓT………. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của NGÁN, LỢM……….

Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của ĐAU, MỎI…………. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của HÁO, ĐÓI…………. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của SAY, CHOÁNG……. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của ĐỎ, CONG, NGẮN.

Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của ỒN, RÈ……………. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của THƠM, TANH……. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của ÊM, TRƠN………. Cơ sở nghiệm thân cho sự phát triển ngữ nghĩa của NGON, CHUA…….

Mô hình tỏa tia ý niệm biểu hiện qua mạng lƣới phát triển ngữ nghĩa của một số từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu. Một số nét tƣ duy- văn hóa ngƣời Việt qua sự phát triển ngữ nghĩa của từ ngữ chỉ cảm giác…………………………………………………………………. Tiểu kết chƣơng 3……………………………………………………………. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………………………………. 152 PHỤ LỤC 3 DANH MỤC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN ÁN TT Tên gọi Trang Kết quả nhận diện những nhóm từ ngữ (theo gợi ý) KHÔNG Bảng 2.1 61 thuộc về phạm trù cảm giác qua phiếu hỏi Bảng 2.2 Kết quả phân loại từ ngữ chỉ cảm giác 65 Kết quả thống kê về số lƣợng và tỷ lệ theo tiểu nhóm của từ ngữ Bảng 2.3 67 chỉ cảm giác trong từ điển tiếng Việt Sự thể hiện các tiêu chí chung về ngữ nghĩa ở hai nhóm từ ngữ Bảng 2.4 70 chỉ cảm giác Tiêu chí xác định điển mẫu các tiểu nhóm từ ngữ chỉ cảm giác Bảng 2.5 71 nhóm 1 Tiêu chí xác định điển mẫu các tiểu nhóm từ ngữ chỉ cảm giác Bảng 2.6 72 nhóm 2 Danh sách từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu đại diện cho mỗi tiểu Bảng 2.7 73 nhóm trong tiếng Việt Kết quả nhận diện 3 từ ngữ tiêu biểu của mỗi tiểu nhóm qua Bảng 2.8 74 phiếu hỏi Nghĩa gốc và các nghĩa phái sinh đƣợc ghi trong từ điển của từ Bảng 2.9 77 ngữ chỉ cảm giác điển mẫu Nghĩa khởi nguồn và sự thể hiện của các nghĩa phát triển dùng Bảng 2.10 85 trong cuộc sống hằng ngày của từ ngữ chỉ cảm giác điển mẫu 4 DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN TT Tên gọi Trang Hình 3.1 Mô hình tổng quát chiếu xạ NGUỒN- ĐÍCH trong ADYN 97 Mô hình chiếu xạ từ một miền nguồn cảm giác sang miền đích là Hình 3.2 98 các cảm giác khác Mô hình chiếu xạ từ một miền nguồn cảm giác sang miền đích là Hình 3.3 99 miền tâm lí, tình cảm Sơ đồ tổng quát về cấu trúc ý niệm/cấu trúc ngữ nghĩa/mô hình Hình 3.4 126 tỏa tia của từ ngữ Hình 3.5 Sơ đồ tỏa tia của CHÓI 127 Hình 3.6 Sơ đồ tỏa tia của ĐIẾC 128 Hình 3.7 Sơ đồ tỏa tia của TỊT 129 Hình 3.8 Sơ đồ tỏa tia của NGỨA 130 Hình 3.9 Sơ đồ tỏa tia của NGÁN 131 Hình 3.10 Sơ đồ tỏa tia của ĐAU 132 Hình 3.11 Sơ đồ tỏa tia của HÁO 133 Hình 3.12 Sơ đồ tỏa tia của SAY 134 Hình 3.13 Sơ đồ tỏa tia của ĐỎ 135 Hình 3.14 Sơ đồ tỏa tia của ỒN 136 Hình 3.15 Sơ đồ tỏa tia của THƠM 137 Hình 3.16 Sơ đồ tỏa tia của ÊM 138 Hình 3.17 Sơ đồ tỏa tia của NGON 139 5 MỘT SỐ QUY ƢỚC VIẾT TẮT TT Chữ viết tắt Nội dung 1 NNHTN Ngôn ngữ học tri nhận 2 ADYN Ẩn dụ ý niệm 3 HDYN Hoán dụ ý niệm 4 KGTT Không gian tinh thần 5 KGPT Không gian pha trộn 6 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) (NNHTN) là một khuynh hƣớng mới của ngôn ngữ học hiện đại, đang nhận đƣợc sự quan tâm đặc biệt của nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ học thế giới, trở thành một trong những điểm nhấn của ngôn ngữ học thế giới ở giai đoạn hiện nay.

Vì vậy, áp dụng lí thuyết này, với hệ khái niệm và phƣơng pháp của nó, để nghiên cứu về tiếng Việt là việc làm cần thiết và hữu ích. Trong NNHTN, nghiệm thân (embodiment) là một khái niệm vô cùng quan trọng. Nếu ngôn ngữ học truyền thống cho rằng ngôn ngữ mở ra cánh cửa cho ta đến với thế giới khách quan quanh ta, thì theo quan điểm của NNHTN, ngôn ngữ lại là cửa sổ để đi vào thế giới tinh thần, trí tuệ của con ngƣời, là phƣơng tiện để khám phá những bí mật của các quá trình tƣ duy. Bởi lẽ, các biểu hiện ngôn ngữ phản ánh cách con ngƣời tƣ duy.

Hệ luận là tƣ duy cũng nhƣ ngôn ngữ đều mang tính nghiệm thân. và những trải nghiệm mang tính nghiệm thân là cơ sở cho sự phát triển ngữ nghĩa trong ngôn ngữ. Vốn từ vựng hằng ngày của tiếng Việt có vô số những trƣờng hợp minh họa cho giả thuyết nghiệm thân. Trong đó, sự phát triển ngữ nghĩa của những từ ngữ chỉ sự trải nghiệm cảm giác kiểu nhƣ trải nghiệm vị giác ngon trong Món ăn này ngon đến ngon trong cách sử dụng Điểm vậy là ngon rồi…; trải nghiệm cảm giác khứu giác hắc trong Mùi hoa này hắc đến hắc trong cách sử dụng Cô ấy hắc lắm…; hay trải nghiệm cảm giác của thị giác méo trong Chiếc hộp bị méo đến méo trong cách dùng Sự thật đã bị bóp méo; Suy nghĩ của nó rất méo mó.

khiến chúng tôi thực sự quan tâm và muốn tìm hiểu sâu hơn để lí giải về sự phát triển ngữ nghĩa của chúng trên cơ sở nghiệm thân vì theo giả thuyết nghiệm thân của NNHTN, chính sự trải nghiệm của con ngƣời là cơ sở cho những ẩn dụ nhƣ vậy. Nghiệm thân vì thế không phải là một giả thuyết thuần túy mang tính chất triết lý, siêu hình, mà là dựa trên những dẫn chứng thực tế có đƣợc trong ngôn ngữ. Qua khảo sát sự phát triển ngữ 7 nghĩa của những từ ngữ chỉ cảm giác trong tiếng Việt, chúng tôi mong muốn góp phần làm rõ hơn vấn đề này. Với những lí do trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề:“Sự phát triển ngữ nghĩa của những từ ngữ chỉ cảm giác trong tiếng Việt trên cơ sở nghiệm thân" làm đề tài cho luận án.