Luận án TS Ngôn ngữ học: Ngôn ngữ kể chuyện truyện Nguyễn Khải & Nguyễn Minh Châu

ĐẠI HOC QUOC GIA HÀ NOI TRUONG DAI HOC KHOA HOC XA HOI VA NHAN VAN NGON NGU KE CHUYEN TRONG TRUYEN NGAN CUA NGUYEN KHAI VA NGUYEN MINH CHAU LUAN AN TIEN SI NGON NGU HOC HA NOI - 2007 ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NOI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGON NGU KE CHUYEN TRONG TRUYEN NGAN CUA NGUYEN KHAI VA NGUYEN MINH CHAU Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Ma số: 62.01 LUAN AN TIEN SI NGON NGU HOC Người hướng dẫn khoa học: GS - TS Hoàng Trọng Phién HÀ NOI - 2007 MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan MỤC LỤC MỞ ĐẦU. CHƯƠNG 1: NHỮNG KHÁI NIỆM CÓ LIÊN QUAX.1 Ba lĩnh vực kết học, nghĩa học, ngữ dung học và mỗi quan hệ của 10 CRUNG TONG NON MGT oven 10 1. Ba lĩnh vực kết học, nghĩa học, ngữ dụng học. Các vấn dé cơ bản của ngữ dụng học (Pragmaties).

Ngôn ngữ kể CHUB oon II 1. Ngôn ngữ người KE chuyện. Ngôn ngữ nhân Vật. Điểm nhìn nghệ thuật trong truyện.

Khái niệm về điểm nhìn (Point Of viewi). Các loại điểm nhìn (Types of point of viewi). Các nhân t6 của điểm nRịi. Các tính chất của điểm MIN oss 40 In.

Quan điểm của M.Bakhtin và của Kate Hamburger về ngôn ngữ 49 trong thể loại tiéu thuyết. CHƯƠNG 2: NGON NGU KE CHUYEN TRONG TRUYỆN NGAN CUA 51 NGUYEN KHÁẢ. Diém nhìn trần thuật và ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn 54 của Nguyễn Khải trước 1975. Ngôn ngữ kế chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Khải giai 54 đoạn sau J974.

Ngôn ngữ mang phong cách sinh hoạt đời thường. Ngôn ngữ đa thanh có tính đối thoại nội tại.--- se 72 CHUONG 3: NGÔN NGỮ KE CHUYEN TRONG TRUYỆN NGAN CUA 102 NGUYEN MINH CHÂU. Ngôn ngữ kế chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu 127 giai đoạn trước I975. Ngôn ngữ kế chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu 127 giai đoạn sau I97'.

Ngôn ngữ mang phong cách sinh hoạt đời thườngg.Ngôn ngữ có tính đối thoại đa thanh - một chất liệu mới trong 142 ngôn ngữ kế chuyện của Nguyễn Minh Châu sau 197%. 160 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN DEN LUẬN ÁN.22222222eee 196 TÀI LIEU THAM KHẢO.22222222022 re MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Ngôn ngữ là chất liệu của văn chương.

Từ một hệ thống tín hiệu giao tiếp cộng đồng cơ bản, qua sự sáng tạo của người nghệ sỹ, nó trở nên sinh sắc, giàu cảm xúc và chứa đựng giá trị thâm mĩ. Có nhiều ngành khoa học nghiên cứu hiện tượng này: Phong cách học, Thi pháp học, Ngữ dụng học. Từ góc độ thi pháp, chúng tôi chọn nghiên cứu van đề ngén ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu trong mỗi quan hệ với điểm nhìn trần thuật và các phương thức tự sự. Truyện ngắn là một thể loại của văn xuôi nghệ thuật, với những đặc trưng “nghề nghiệp” riêng thì mối liên hệ giữa ngôn ngữ kế chuyện với việc xử lý điểm nhìn trần thuật và việc lựa chọn phương thức tự sự là rất rõ rệt.

Mặt khác, với thế mạnh của một hình thức tự sự cỡ nhỏ nhưng lại có sức khái quát lớn, truyện ngăn luôn là một thé loại chủ công trong việc khám phá và cải tạo hiện thực cuộc sống. Giai đoạn 1955 -1975, trước những biến cố trọng đại của lịch sử, truyện ngắn đã góp phần đắc lực vào việc cô vũ động viên cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc đi đến thắng lợi. Nhưng cũng chính vì cái hoàn cảnh đặc biệt đất nước có chiến tranh, nên ngôn ngữ kê chuyện trong các truyện ngắn giai đoạn này cũng mang những đặc trưng riêng. Đại thắng mùa xuân năm 1975 đã đưa lịch sử đất nước mở sang trang mới: Độc lập, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và xây dựng Chủ nghĩa xã hội.

Một hiện thực mới đa dạng, biến động và đầy phức tạp đã được mở ra ở khắp đất nước. Hiện thực đó đòi hỏi các nhà văn phải hình thành cho được một thứ chất liệu ngôn ngữ mới dé phản ánh chân thực, sinh động cuộc sống của con người và xã hội. Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu là hai nhà văn lớn của Văn học cách mạng Việt Nam. Sự nghiệp văn chương của hai ông gắn liền với sự nghiệp đấu tranh cách mạng của dân tộc.

Giai đoạn 1955-1975, Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của những nhà văn - chiến sỹ. Sau 1975, văn học Việt Nam chuyên mình sang giai đoạn mới, bằng sự “đũng cam điểm dam” của mình, hai ông đã đặt những viên gạch đầu tiên cho sự đổi mới bằng hàng loạt những truyện ngắn đặc sắc. Tìm hiểu truyện ngắn của hai nha văn này, chúng ta sẽ thấy rõ những đặc trưng ngôn ngữ kể chuyện trong mối quan hệ với các vẫn đề về giọng điệu, về việc sử dụng các điểm nhìn trần thuật và sự lựa chọn các hình thức tự sự. Do đạt được những thành tựu lớn trong sáng tác ở cả phương diện nội dung và nghệ thuật, một số truyện ngăn của Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Châu được chọn đưa vào giảng day trong chương trình phổ thông.

Lựa chọn dé tài “Ngôn ngữ kế chuyện trong truyện ngắn cia Nguyễn Khải và Nguyễn Minh Chau”, trước hết chúng tôi sẽ đưa ra những nhận xét xác đáng về đặc trưng ngôn ngữ kế chuyện của hai ông. Ngoài ra, dé tài còn bổ sung vào việc phân tích các tác pham văn xuôi của hai ông trong chương trình phô thông một hướng tiếp cận mới từ góc độ ngôn ngữ, giúp cho việc đọc hiểu văn bản (một khâu quan trọng trong việc phân tích tác phẩm trong nhà trường) đạt hiệu quả cao. Tông quan tài liệu 2. Những công trình nghiên cứu có liên quan đến ngôn ngữ kể chuyện Trên thế giới, vấn đề ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩm văn học đã được rất nhiều người quan tâm nghiên cứu.

Trong công trình nghiên cứu Ngôn ngữ hoc và Thi pháp học, Jakobson Roman đã nêu sáu chức năng cơ bản của giao tiếp ngôn ngữ. Trong đó, ông đặc biệt chú ý đến chức năng thơ của ngôn ngữ. Theo ông, chức năng thơ của ngôn ngữ là sự định hướng của thông báo vào bản thân nó, sự tập trung chú ý vào thông báo vì chính bản thân nó [35,Tr. Lotman trong: Cau tric văn bản nghệ thuật ngôn từ (1970)[80], thì ngôn ngữ nghệ thuật đã được nghiên cứu trong mối quan hệ với nhiều vấn đề: điểm nhìn, không gian nghệ thuật, nghệ thuật ngôn từ với tư cách là kí hiệu ngôn ngữ.

Đặc biệt, bang việc phân tích một số đoạn thơ trong tiêu thuyết Evgenhi Onhegin của Puskin, nhà nghiên cứu đã chỉ ra những cấu trúc phức tạp của điểm nhìn làm xuất hiện những ngôn từ đa thanh, đa nghĩa. Trong Mikhail Bakhtin - Nguyên lý đối thoại [123], T.Todorov cho răng, khi nghiên cứu nguyên lý đối thoại của Mikhail Bakhtin phải đặt trong sự kết hợp của hai sự thật: Tư tưởng của Mikhail Bakhtin hap dan phong phú nhưng cũng tất phức tap và khó khăn trong việc tiếp cận nó. Diém nhìn và lời văn nghệ thuật trong tác phẩm văn học phải được gián tiếp đặt trong mối quan hệ với thể loại. Bản chất của ngôn từ trong văn xuôi nghệ thuật với đặc trưng riêng của thê loại đã được M.Bakhtin và Kote Hamburger dày công nghiên cứu [7, 8, 47].

Con trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học, M.Khrapchenco cũng đưa ra những quan điểm quan trọng về ngôn ngữ nghệ thuật [59]. Ở Việt Nam, trong cuốn Đại cương ngôn ngữ học, tập 2 [19], khi nghiên cứu về Ngữ dụng học, vẫn đề điểm nhìn cũng đã được Đỗ Hữu Châu đề cập đến. Đặc biệt, trong đó tác giả đưa ra những kiến giải quan trọng về ngôn ngữ được sử dụng trong giao tiếp. Đó là những kiến thức rất quan trọng dé chúng tôi soi chiếu vào việc tìm hiểu các tác phẩm cụ thé trong luận án.

Còn Nguyễn Đức Dân với Logic và Tiếng việt [24], thì ngôn ngữ kế chuyện và điểm nhìn được nghiên cứu như là những yếu tổ trong giao tiếp nói năng. Vấn đề đó tiếp tục được nghiên cứu gan liền với sáng tác văn chương hơn trong các công trình của Đặng Anh Đào với Đổi mới tiểu thuyết phương Tây hiện đại [29], Trần Đình Sử với Giáo trình dẫn luận thi pháp học [98] và Nguyễn Thái Hòa với Những van dé thi pháp của truyện [61]. Trong những công trình đó, thì cả điểm nhìn và ngôn ngữ kể chuyện được nghiên cứu như những yếu tổ của thi pháp. Nguyễn Lai trong Ngôn ngữ với sáng tạo và tiếp nhận văn học, bằng việc tìm hiểu bản chất hệ thống và bản chất tín hiệu của ngôn ngữ, đã chỉ ra mối quan hệ rất linh hoạt giữa nội dung và hình thức của ngôn ngữ va ông cho rằng: ”mã hình tượng là một loại tín hiệu lay mã ngôn ngữ làm tiền dé, nhưng nó không dong nhất với mã ngôn ngữ về mặt cấp độ” [76,Tr.

Một trong những đặc trưng cơ ban của thể loại truyện ngắn là ngắn gon và ham súc. Đặc điêm đó giúp cho truyện ngăn luôn bam sát và nhạy bén trước mọi đổi thay của đất nước. Thực tế phát triển và những thành tựu to lớn mà truyện ngắn đạt được, đã thu hút nhiều công trình nghiên cứu, đặc biệt là các van đề về ngôn ngữ, giọng điệu và điểm nhìn trong truyện ngăn [4,12, 99,107]. Trong “Phong cách học với việc dạy văn và lý luận phê bình văn học ” [34], bằng việc coi tác phẩm văn học như những tác phâm nghệ thuật ngôn từ, Hữu Đạt đã chiếu một cái nhìn mới vào những tác phẩm văn học của một thời đã qua và làm phát ra ở chúng những ánh sáng khác lạ.

Hướng khai thác của tác giả đã là một gợi ý rất bổ ich cho chúng tôi. Đặc biệt, Hội nghị T sự học tô chức tại Hà Nội tháng 11 năm 2003 đã tập hợp được rất nhiều bài viết của các nhà phê bình nghiên cứu thể hiện những biện giải xác đáng, có liên quan đến lĩnh vực điểm nhìn và ngôn ngữ kê chuyện trong văn xuôi nghệ thuật. Đáng chú ý là các bài viết của Hoàng Ngọc Hiến với “Kể lại nội dung và viết nội dung” [54], Nguyễn Thái Hòa với “Điểm nhìn trong lời nói giao tiếp và điểm nhìn nghệ thuật trong truyện” [62], Đỗ Hải Phong với “Van dé người kể chuyện trong thi pháp tự sự hiện đại [90], Trần Đình Sử với “Về mô hình tự sự TÌruyện Kiều 1102], Nguyễn Hoài Thanh với “Sw độc đáo trong li thuật kề của “Ong vua phóng sự” Vũ Trọng Phụng ”[105], Đặng Anh Đào voi “Sự phát triển nghệ thuật tự sự ở Việt Nam- một vài hiện tượng đáng lưu ý “I80].