Luận án tiến sĩ về từ ngữ chỉ động vật và thực vật trong tiếng Sán Dìu - Trịnh Thị Thu Hòa

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Trịnh Thị Thu Hòa TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT VÀ THỰC VẬT TRONG TIẾNG SÁN DÌU LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2017 VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRỊNH THỊ THU HÒA TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT VÀ THỰC VẬT TRONG TIẾNG SÁN DÌU Chuyên ngành: Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Mã số: 60.09 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS TẠ VĂN THÔNG Hà Nội, năm 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì công trình nào khác. Nội dung luận án có tham khảo và sử dụng ngữ liệu đƣợc trích dẫn từ các tác phẩm và nguồn tƣ liệu đăng tải trên các trang thông tin điện tử theo danh mục tài liệu tham khảo của luận án.

Tác giả luận n TRỊNH THỊ THU HÒA ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy Tạ Văn Thông, ngƣời đã hƣớng dẫn viết luận án này. Xin chân thành cảm ơn các Thầy Cô giáo đã giảng dạy cho tác giả trong quá trình học tập và nghiên cứu. Xin không quên ơn gia đình, ngƣời thân và các đồng nghiệp đã động viên chia sẻ và tiếp thêm nghị lực trong những lúc khó khăn nhất, giúp tác giả hoàn thành luận án. Mặc dù tác giả đã cố gắng bằng tất cả khả năng của mình, tuy nhiên luận án không thể tránh khỏi những thiếu sót.

Tác giả rất mong nhận đƣợc những đóng góp quí báu của các Qu Thầy Cô và đồng nghiệp. TRỊNH THỊ THU HÒA iii MỤC LỤC Trang phụ bìa ………………………………………………………………. i Lời cam đoan ………………………………………………………………. ii Lời cảm ơn ………………………………………………………………….

iii Mục lục ……………………………………………………………………. iv Danh mục các chữ viết tắt …………………………………………………. vi Danh mục các bảng…………………………………………………………. vii MỞ ĐẦU ……………….

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT. Tổng quan tình hình nghiên cứu ……………………………………. Về các từ ngữ chỉ động vật và thực vật……………………………………. Từ, ngữ, nghĩa của từ và sự chuyển nghĩa của từ…………………….

Lí thuyết trƣờng từ vựng ……………………. Định danh trong ngôn ngữ và bức tranh ngôn ngữ về thế giới……….Vấn đề ngôn ngữ và văn hóa, ngôn ngữ học văn hóa…………………….Tiểu kết chƣơng 1……………………………………………………. 43 Chƣơng 2: ĐẶC ĐIỂM CÁC TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG TIẾNG SÁN DÌU. Khái quát về động vật và các từ ngữ chỉ động vật tiếng Sán Dìu.

Đặc điểm các từ ngữ chỉ động vật trong tiếng Sán Dìu………. Đặc điểm cấu tạo các từ ngữ chỉ động vật trong tiếng Sán Dìu…………………. Kết quả thống kê phân loại chung theo cấu tạo. Đặc điểm cấu tạo của các từ ngữ có hình thức đơn tiết ….

Đặc điểm cấu tạo của các từ ngữ có hình thức đa tiết …. Đặc điểm ngữ nghĩa các từ ngữ chỉ động vật trong tiếng Sán Dìu. Nghĩa của các thành tố trong tên gọi……………………………. Nghĩa của các thành tố trong tên gọi với vai trò định danh……….

Đặc điểm các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể động vật trong tiếng Sán Dìu. Từ ngữ chỉ bộ phận đặc trƣng của động vật. Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể động vật dùng chung cho cả ngƣời. Tiểu kết chƣơng 2…………………………………………………….

83 Chƣơng 3: ĐẶC ĐIỂM CÁC TỪ NGỮ CHỈ THỰC VẬT TRONG TIẾNG SÁN DÌU .Khái quát về thực vật và các từ ngữ chỉ thực vật tiếng S n Dìu………. Đặc điểm các từ ngữ chỉ thực vật trong tiếng Sán Dìu……………. Đặc điểm cấu tạo của từ ngữ………. Kết quả thống kê phân loại chung theo cấu tạo.

Đặc điểm cấu tạo các từ ngữ có hình thức đơn tiết. Đặc điểm cấu tạo các từ ngữ đa tiết…. Đặc điểm ngữ nghĩa ………. Nghĩa của các thành tố trong tên gọi………………………………….

Nghĩa của các thành tố trong tên gọi với vai trò định danh………. Đặc điểm các từ ngữ chỉ bộ phận thực vật trong tiếng Sán Dìu. Từ ngữ chỉ bộ phận đặc trƣng của thực vật…………………. Từ ngữ chỉ chung bộ phận thực vật và động vật…………………….

Tiểu kết chƣơng 3……………………………………………………. 116 Chƣơng 4: MỘT SỐ NÉT VĂN HÓA TỘC NGƢỜI QUA CÁC TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT VÀ THỰC VẬT TRONG TIẾNG SÁN DÌU……. Phản nh đặc điểm tri nhận thế giới khách quan của ngƣời Sán Dìu. Biểu hiện qua cách phân loại và qui loại động, thực vật của ngƣời Sán Dìu.

Quan niệm phân loại động, thực vật. Quan niệm quy loại động, thực vật. Biểu hiện qua cách định danh động, thực vật. Cách định danh thiên về miêu tả.

Thường sử dụng hình ảnh so sánh liên tưởng mang đậm văn hóa tộc người. Phản ánh kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên và lao động sản xuất…………. Phản nh đời sống văn hóa tộc ngƣời………………………………………. Về ẩm thực………………………………………………………….

Về y học dân gian……………………………………………………. Về tín ngƣỡng………………………………………………………. Về văn học dân gian…………………………………………………. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ ……………….

151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 156 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BPCT Bộ phận cơ thể BPCTĐV Bộ phận cơ thể động vật ĐV Động vật TV Thực vật QUY ƢỚC CÁCH GHI TIẾNG SÁN DÌU Ngƣời Sán Dìu chỉ có chữ cổ truyền (dạng vuông, gốc Hán). Để tiện trình bày, các ví dụ tiếng Sán Dìu trong luận án đƣợc quy ƣớc ghi bằng kí hiệu chữ hệ latin theo cách của Nguyễn Thị Kim Thoa (2012, Ngữ âm tiếng Sán Dìu, Luận án tiến sĩ, ĐHQG, Hà Nội). vi DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1 Phân loại biểu thức định danh động vật trong tiếng Sán Dìu…….2 Kết quả phân loại cấu tạo của các từ ngữ chỉ động vật………….3 Kết quả phân loại đặc trƣng định danh động vật trong tiếng Sán Dìu .1 Phân loại biểu thức định danh thực vật trong tiếng Sán Dìu…….2 Kết quả phân loại cấu tạo của các từ ngữ chỉ thực vật………….3 Kết quả phân loại đặc trƣng định danh thực vật chỉ trong tiếng Sán Dìu .1 Quan niệm phân loại động vật của ngƣời Sán Dìu…………….2 Quan niệm phân loại thực vật của ngƣời Sán Dìu…………….3 Bảng phân loại các loài động vật trong tiếng Sán Dìu………….

122 vii MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Việc xem xét từ vựng của một ngôn ngữ theo những nhóm từ ngữ đƣợc liên kết với nhau nhờ có một hoặc một số thành tố nghĩa chung, đã luôn thu hút sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học. Bởi vì việc tìm hiểu những nhóm nhƣ vậy có thể làm sáng rõ: 1, những đặc trƣng và quan hệ mang tính hệ thống về cơ cấu nghĩa, về sự phát triển nghĩa của các từ ngữ trong từ vựng của ngôn ngữ đang xét; 2, quan hệ giữa hiện thực và lối tri nhận, cách liên tƣởng của cộng đồng ngƣời nói, qua việc định danh hay sự ghi nhận bằng phƣơng tiện ngôn ngữ, đối với các sự vật hiện tƣợng của hiện thực này.

Nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa các dân tộc thiểu số ở Việt Nam không chỉ có giá trị khoa học mà còn mang nghĩa chính trị và nhân văn sâu sắc. Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc, ngôn ngữ và nhiều thành tố văn hóa khác của các dân tộc thiểu số đang bị mai một và có nguy cơ biến mất. Trƣớc thực tế đó, Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam đã có những chính sách nhằm bảo tồn và phát triển ngôn ngữ cũng nhƣ những nét bản sắc trong văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số. Trong Nghị định 05/ 2011/ NĐ – CP, Đảng cộng sản Việt Nam đã đƣa ra nguyên tắc cơ bản về hoạt động của công tác dân tộc là: “Đảm bảo việc giữ gìn tiếng nói, chữ viết, bản sắc dân tộc, phát huy những phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp của mỗi dân tộc” [35;1].

Khẳng định tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số, Nghị định nêu rõ: “Hỗ trợ việc gìn giữ và phát triển chữ viết của của các dân tộc có chữ viết. Các dân tộc thiểu số có trách nhiệm gìn giữ văn hóa truyền thống tốt đẹp, tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình…” [35; 4]. Sán Dìu là dân tộc cƣ trú ở một số tỉnh miền núi trung du phía Bắc Việt Nam, có số dân không lớn (146. 821 ngƣời, tính đến tháng 4/ 2009).

Ngoài tên gọi Sán Dìu, dân tộc này còn có tên gọi khác là Sán Déo, Trại, Trại Đất, Mán Quần Cộc… Đây là một cộng đồng định cƣ ở Việt Nam đã hơn 300 năm. Theo các tài liệu đã có, ngôn ngữ của ngƣời Sán Dìu thuộc chi Hán, nhánh Hán Nam, ngữ hệ Hán - Tạng (Sino-Tibetan family). Tiếng nói của ngƣời Sán Dìu rất gần với tiếng Hán và chữ viết cũng xuất phát từ chữ vuông gốc Hán (gọi là “Nôm Sán Dìu”). Mặc dù cộng đồng dân tộc này sớm trở thành đối tƣợng nghiên cứu của các nhà dân tộc học, nhƣng các công trình 1 nghiên cứu về ngôn ngữ của cộng đồng này còn rất ít.

Do địa bàn cƣ trú của ngƣời Sán Dìu thƣờng sống xen kẽ với ngƣời Kinh nên phần lớn ngƣời Sán Dìu nói tiếng Việt khá thành thạo, nhƣng không ít ngƣời đã quên ngôn ngữ dân tộc mình. Hiện nay, ngôn ngữ của dân tộc Sán Dìu có thể thuộc vào nhóm các ngôn ngữ ít có điều kiện phát triển, có nguy cơ mai một cao. Trƣớc mắt, cần có những công trình nghiên cứu chuyên sâu về mặt này mặt khác của tiếng Sán Dìu, nhằm tạo nên cơ sở bảo tồn và phát triển tiếng Sán Dìu. Đó có thể là cơ sở hƣớng tới các sách công cụ: ngữ pháp; từ điển đối dịch song ngữ Việt – Sán Dìu; Sán Dìu – Việt, giáo trình giúp cho việc dạy - học ngôn ngữ.

Việc tìm hiểu các từ ngữ chỉ ĐVvà TV tiếng Sán Dìu có thể đƣợc xem là một trong những cố gắng về phƣơng diện này. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích Luận án đặt mục đích là tìm hiểu, chỉ ra đặc điểm của các từ ngữ chỉ ĐVvà TV trong tiếng Sán Dìu, trên các phƣơng diện: cấu tạo, ngữ nghĩa (cơ sở định danh). Qua đó, có thể thấy đƣợc phần nào các đặc điểm của tiếng Sán Dìu và đặc trƣng tƣ duy của ngƣời Sán Dìu qua cách định danh ĐVvà TV.

Nhiệm vụ - Tìm hiểu những vấn đề lí thuyết và các tài liệu có liên quan đến đề tài nhƣ: lí thuyết về nghĩa và trƣờng từ vựng, về định danh; lí thuyết về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa; về văn hóa cổ truyền của ngƣời Sán Dìu. - Thu thập tƣ liệu, khảo sát và phân loại, miêu tả các từ ngữ chỉ động vật và thực vật trong tiếng Sán Dìu.