Luận án tiến sĩ - Nghiên cứu từ vựng tiếng Việt trong Thiên Nam Ngữ Lục của Bùi Duy Dương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------- BÙI BÙIDUY DUYDƢƠNG DƢƠNG NGHIÊN CỨU TỪ VỰNG TIẾNG VIỆT NGHIÊN CỨU TỪ VỰNG TIẾNG VIỆT TRONGTHIÊN TRONG THIÊNNAM NAMNGỮ NGỮLỤC LỤC Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Mã số: 62 22 01 01 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2013 HÀ NỘI - 2013 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------------- BÙI DUY DƢƠNG NGHIÊN CỨU TỪ VỰNG TIẾNG VIỆT TRONG THIÊN NAM NGỮ LỤC Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ Mã số: 62 22 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Thiện Giáp HÀ NỘI - 2013 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, minh bạch và chưa được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Bùi Duy Dương 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Luận án này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn tận tình của Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Thiện Giáp.

Xin chân thành cảm ơn người thầy kính mến đã hết lòng giúp đỡ, chỉ bảo, động viên tôi để có được kết quả như hôm nay. Xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Khoa Ngôn ngữ học (Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN) và Hội đồng chấm luận án đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi để học tập và hoàn thành luận án, đồng thời, đóng góp cho tôi những ý kiến quý báu để hoàn chỉnh luận án này. Xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn ở bên cạnh động viên và giúp đỡ tôi hoàn thành công việc của mình. Bùi Duy Dương 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC Lời cam đoan…………………………………………………………………i Lời cảm ơn.

ii Mục lục. iii Danh mục bảng biểu. vi MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Ý nghĩa của luận án. Mục đích và nhiệm vụ của luận án. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Cái mới của luận án. Bố cục của luận án. NGUỒN NGỮ LIỆU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN. Một số vấn đề về văn bản Thiên Nam ngữ lục.

Các văn bản Thiên Nam ngữ lục. Hoàn cảnh sáng tác và tác giả của Thiên Nam ngữ lục. Giá trị của Thiên Nam ngữ lục. Những vấn đề lí luận của luận án.

Những vấn đề lí luận trong nghiên cứu lịch sử từ vựng. Nghiên cứu từ vựng tiếng Việt trong giai đoạn chưa có văn bản viết. Nghiên cứu từ vựng tiếng Việt trong giai đoạn có văn bản viết. Vấn đề xác định các đơn vị từ vựng tiếng Việt trong nghiên cứu.

Các quan niệm về từ trong tiếng Việt. Quan niệm của luận án về từ. Kết quả khảo sát tổng quát về mặt định lượng từ ngữ trong Thiên Nam ngữ lục. 37 iii 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 2.

TỪ TRONG TỪ VỰNG CỦA THIÊN NAM NGỮ LỤC. Diện mạo nguồn gốc của các từ trong Thiên Nam ngữ lục. Từ có nguồn gốc phi Hán trong Thiên Nam ngữ lục. Từ thuộc nguồn gốc Việt Mường, Môn Khmer.

Từ thuộc nguồn gốc Tày Thái. Từ thuộc nguồn gốc Nam Đảo. Từ chưa rõ nguồn gốc. Từ có nguồn gốc Hán trong Thiên Nam ngữ lục.

Các từ cổ Hán Việt. Các từ Hán Việt Việt hóa. Diện mạo ngữ pháp của các từ trong Thiên Nam ngữ lục. Danh từ trong Thiên Nam ngữ lục.

Động từ trong Thiên Nam ngữ lục. Tính từ trong Thiên Nam ngữ lục. Đại từ trong Thiên Nam ngữ lục. Lượng từ trong Thiên Nam ngữ lục.

Quán từ trong Thiên Nam ngữ lục. Trợ từ trong Thiên Nam ngữ lục. Liên từ trong Thiên Nam ngữ lục. Giới từ trong Thiên Nam ngữ lục.

Diện mạo các trường từ vựng trong Thiên Nam ngữ lục. Những trường từ vựng cơ bản. Những trường từ vựng văn hóa. 104 6iv TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 3.

NGỮ TRONG TỪ VỰNG CỦA THIÊN NAM NGỮ LỤC. Ngữ và phân loại ngữ trong Thiên Nam ngữ lục. Ngữ định danh trong Thiên Nam ngữ lục. Ngữ định danh láy nghĩa.

Ngữ định danh hợp nghĩa. Ngữ định danh hòa nghĩa. Ngữ láy trong Thiên Nam ngữ lục. Ngữ láy hoàn toàn.

Thành ngữ trong Thiên Nam ngữ lục .Thành ngữ được sử dụng trực tiếp .Thành ngữ được sử dụng gián tiếp. Quán ngữ trong Thiên Nam ngữ lục. Dạng láy trong Thiên Nam ngữ lục. MỘT SỐ BIỂU HIỆN CỦA DIỄN BIẾN TỪ VỰNG.

TỪ THIÊN NAM NGỮ LỤC ĐẾN TIẾNG VIỆT HIỆN NAY. Những từ ngữ có sự biến đổi về cách dùng. Những từ ngữ có sự biến đổi về ngữ nghĩa và ngữ pháp. Những từ ngữ có sự biến đổi về ngữ nghĩa.

Những từ ngữ có sự biến đổi về ngữ pháp. Những từ ngữ hiện nay không còn được sử dụng. 187 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ. LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

191 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 192 v7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com DANH MỤC BẢNG BIỂU Trang Bảng 1. Những quan niệm khác nhau về từ của tiếng Việt 25 Bảng 1. Những quan niệm khác nhau về hình vị tiếng Việt 26 Bảng 1.

Phân loại tiếng trong tiếng Việt của Nguyễn Tài Cẩn 29 Bảng 1. Các tiêu chuẩn đánh giá các kiểu tiếng trong tiếng Việt 32 Bảng 1.5 Thống kê đơn vị đơn tiết/ đa tiết trong từ vựng của thơ Nôm 35 trung đại Bảng 3. Thành ngữ gốc Hán sử dụng nguyên dạng trong Thiên Nam 128 ngữ lục Bảng 3. Khuôn hình và vần của thơ lục bát 131 Bảng 3.

Thành ngữ thuần Việt sử dụng nguyên dạng trong Thiên 134 Nam ngữ lục Bảng 3. Dạng láy trong Thiên Nam ngữ lục 147 0 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Từ trong Thiên Nam ngữ lục hiện nay “vô nghĩa” 157 vi 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Từ vựng của một ngôn ngữ vô cùng quan trọng vì đó là cơ sở, nền tảng để hình thành nên ngôn ngữ.

Khi nghiên cứu bất kì một ngôn ngữ nào người ta cũng phải tìm hiểu về từ vựng. Trong đó, tìm hiểu lịch sử từ vựng đóng vai trò quan trọng để thấy được sự phát triển của lịch sử ngôn ngữ. Việc nghiên cứu lịch sử từ vựng tiếng Việt nói riêng và lịch sử tiếng Việt nói chung, không chỉ có tính thời sự mà còn có ý nghĩa cơ bản lâu dài. Lịch sử từ vựng là một bộ phận, là một thành phần hữu cơ cấu thành nên lịch sử tiếng Việt.

Trước đây, cũng đã có một số công trình nghiên cứu về từ vựng trong lịch sử tiếng Việt nhưng chỉ mới là những nghiên cứu lẻ tẻ, bộ phận như Một vài nhận xét bước đầu về ngôn ngữ trong thơ Nguyễn Trãi, Tạp chí Ngôn ngữ (3) (Nguyễn Tài Cẩn, Vũ Đức Nghiệu (1980); Nhận xét sơ bộ về một vài đặc điểm ngôn ngữ trong văn xuôi thế kỉ XIX đầu XX, Tạp chí Ngôn ngữ (1) (N.Stankêvích, Nguyễn Tài Cẩn (1982)… Gần đây, chúng ta cũng đã có một chuyên khảo “Lược khảo lịch sử từ vựng tiếng Việt” (Vũ Đức Nghiệu, 2011), nghiên cứu lịch sử từ vựng tiếng Việt theo nguồn gốc, quá trình hình thành và diện mạo diễn tiến của nó theo các phân kì lịch sử khác nhau. Tuy nhiên, chúng ta vẫn cần có những công trình nghiên cứu sâu về một thời kì cụ thể, trên nguồn ngữ liệu (văn bản) cụ thể, để từ đó, góp phần làm rõ hơn quá trình phát triển của lịch sử từ vựng tiếng Việt. Nghiên cứu những vấn đề lịch sử từ vựng, chúng ta cần dựa vào những văn bản đáng tin cậy. Nguồn ngữ liệu đó được coi như là một biểu hiện cụ thể, phản ánh được phần nào những đặc điểm, thuộc tính của trạng thái từ vựng trong giai đoạn lịch sử lúc đó.

Do đó, chúng tôi ưu tiên nghiên cứu những văn bản thành văn xác định được thời điểm sáng tác cụ thể và có số lượng đơn vị từ vựng phong phú, đa dạng. Thiên Nam ngữ lục (TNNL) là một tác phẩm như vậy. TNNL là tác phẩm Nôm, nói về lịch sử nước nhà từ thời Hồng Bàng đến thời Hậu Trần. Với 8136 câu thơ lục bát, trên năm vạn rưởi chữ Nôm, TNNL trở thành tác phẩm thơ 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nôm dài nhất thời trung đại.

Theo nghiên cứu của nhiều học giả, TNNL xuất hiện vào cuối thế kỉ XVII. Tác giả TNNL hiện vẫn được coi là khuyết danh. Nghiên cứu từ vựng trong TNNL, chúng ta sẽ tái hiện được một diện mạo từ vựng tiếng Việt cuối thế kỉ XVII đáng tin cậy. Diện mạo từ vựng giai đoạn này sẽ góp phần quan trọng giúp tìm hiểu tiến trình phát triển lịch sử từ vựng tiếng Việt khi đặt chúng trong dòng chảy của những nghiên cứu từ vựng trước và sau thế kỉ XVII.

Ý nghĩa của luận án TNNL là nguồn tư liệu quý giá để góp phần tìm hiểu về tình hình tiếng Việt ở giai đoạn thế kỉ XVII. Nghiên cứu từ vựng trong TNNL sẽ giúp chúng ta có được một biểu hiện cụ thể về từ vựng tiếng Việt trong giai đoạn tiếng Việt trung đại. Vì TNNL được ra đời vào thế kỉ XVII, giai đoạn tiếng Việt đang dần khẳng định vai trò của mình trong ngôn ngữ văn học dân tộc nên nghiên cứu từ vựng trong TNNL cũng sẽ góp phần tìm hiểu từ vựng văn học, một mắt xích quan trọng của tiếng Việt văn học giai đoạn trung đại. Như vậy, nghiên cứu TNNL dưới góc độ ngôn ngữ học là cần thiết để hoàn thiện hơn bức tranh lịch sử từ vựng tiếng Việt từ nhiều phương diện, giai đoạn khác nhau.

Như đã nói ở trên, đây không phải là một hướng nghiên cứu hoàn toàn mới mẻ, nhưng đây là một đề tài mới vì chưa có một công trình nghiên cứu nào riêng biệt cho từ vựng trong TNNL. Thực hiện công trình này, chúng tôi muốn đi sâu vào nghiên cứu làm rõ được cơ cấu từ vựng trong tác phẩm. Từ đó, phần nào hình dung được cơ cấu từ vựng nói chung của giai đoạn hình thành tác phẩm. Thực tế cho thấy, với một trạng thái từ vựng đã qua, chúng ta không thể kì vọng có trong tay đầy đủ, toàn bộ từ vựng của một ngôn ngữ.