Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng - Trần Thị Hồng Hạnh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN THỊ HỒNG HẠNH NGHIÊN CỨU THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT TỪ BÌNH DIỆN NGÔN NGỮ HỌC NHÂN CHỦNG Chuyên ngành : Lý luận ngôn ngữ Mã số : 62 22 01 01 PHỤ LỤC LUẬN ÁN TIẾN SỸ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Văn Khang HÀ NỘI - 2011 `ˆÌi`ÊÜˆÌ ÊÌ iÊ`i“œÊÛiÀȜ˜ÊœvÊ ˜vˆÝÊ*ÀœÊ* Ê `ˆÌœÀÊ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com /œÊÀi“œÛiÊÌ ˆÃʘœÌˆVi]ÊۈÈÌ\Ê ÜÜÜ°ˆVi˜ˆ°Vœ“É՘œVŽ° ̓ MỞ ĐẦU 0. Lý do chọn đề tài Trong ngôn ngữ của một dân tộc, thành ngữ là một đơn vị đặc trƣng và thành ngữ tiếng Việt cũng không phải là ngoại lệ. Bởi vì, thành ngữ không chỉ là một phần quan trọng trong từ vựng của mỗi một ngôn ngữ, mà còn là một nguồn tƣ liệu quý báu lƣu giữ những tri thức văn hóa của dân tộc sở hữu nó. Nói một cách khác, thành ngữ chính là những đơn vị ngôn ngữ kết tinh nét văn hóa của dân tộc rõ nhất và là công cụ phản ánh đặc điểm văn hóa xã hội điển hình nhất của dân tộc.

Chính vì vậy, không chỉ các nhà ngôn ngữ học, mà cả các nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, những nhà nghiên cứu văn hóa nói chung thƣờng rất quan tâm đối tƣợng này. Với lƣợng tri thức phong phú mà kho tàng thành ngữ lƣu giữ, ngƣời ta có thể tiếp cận nó từ nhiều góc độ khác nhau, bằng những phƣơng pháp khác nhau. Vì thế, khi có một cách tiếp cận mới, ngƣời ta có thể sẽ tìm ra thêm đƣợc những vấn đề mới. Một trong những cách tiếp cận mới chƣa đƣợc tiến hành ở bất cứ công trình nào ở Việt Nam, đó là hƣớng tiếp cận thành ngữ tiếng Việt nhìn từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng.

Ngôn ngữ học nhân chủng là một khuynh hƣớng nghiên cứu ngôn ngữ đã đƣợc nhiều học giả trên thế giới quan tâm. Những nƣớc có môi trƣờng ngôn ngữ đa dân tộc nhƣ Mỹ, Trung Quốc hay có truyền thống nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội nhƣ Anh, Pháp v,v từ lâu đã quan tâm đến hƣớng nghiên cứu này. Ở nƣớc ta, đây là một hƣớng nghiên cứu còn rất mới mẻ chƣa đƣợc nhiều ngƣời lƣu ý. Vì thế tiếp cận ngôn ngữ học từ bình diện nhân chủng sẽ góp phần làm phong phú những khuynh hƣớng nghiên cứu khác nhau về ngôn ngữ học ở nƣớc ta hiện nay.

Từ cách đặt vấn đề nhƣ vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ bình diện ngôn ngữ học nhân 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chủng” cho luận án của mình với mong muốn khai thác một vấn đề không mới bằng một cách tiếp cận đƣợc cho là mới, góp phần làm phong phú thêm những khuynh hƣớng nghiên cứu ngôn ngữ học ở nƣớc ta hiện nay. Mục đích của luận án Thực hiện đề tài nghiên cứu này, chúng tôi hƣớng tới những mục đích sau đây: Thứ nhất, ứng dụng một số tri thức của ngôn ngữ học nhân chủng vào nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt. Do đó, có thể coi đây là một cách tiếp cận mới về thành ngữ, góp phần bổ sung thêm lý thuyết nghiên cứu ngôn ngữ ở Việt Nam. Cách làm này sẽ giúp chúng tôi thu nhận đƣợc một cơ sở lý luận quan trọng để từ đó có thể gợi mở những vấn đề khác trong ngôn ngữ học nhằm tiến hành nghiên cứu thêm trên những nguồn tƣ liệu khác nữa của tiếng Việt.

Thứ hai, từ cách tiếp cận của ngôn ngữ học nhân chủng, luận án hy vọng góp phần làm nổi bật những đặc điểm văn hóa xã hội của ngƣời Việt đƣợc phản ánh trong đơn vị ngôn ngữ đặc biệt là thành ngữ. Qua đó luận án góp phần chỉ ra những vấn đề liên quan đến thành ngữ mà những cách tiếp cận trƣớc đây chƣa chú ý hoặc chƣa chỉ ra một cách tƣờng minh, cụ thể. Nhiệm vụ của luận án Xuất phát từ mục đích nói trên, luận án đặt ra những nhiệm vụ sau đây: Một là, trình bày những cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài gồm một vài vấn đề liên quan đến ngôn ngữ học nhân chủng, những quan điểm nhận diện và nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Việt cũng nhƣ các hƣớng tiếp cận thành ngữ trƣớc đây. Trên cơ sở đó xác định cho mình những nội dung cụ thể trong nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng.

Hai là, khảo sát một vài vấn đề liên quan đến đặc điểm văn hóa xã hội trong thành ngữ tiếng Việt. Đƣơng nhiên, khi thực hiện việc khảo sát này luận 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com án sẽ xuất phát từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng để nhằm chắt lọc ra một số nội dung mà những cách tiếp cận trƣớc đây chƣa chú ý đúng mức. Qua đó, luận án sẽ bƣớc đầu nêu ra những đặc điểm đặc trƣng về nội dung này của thành ngữ tiếng Việt. Ba là, qua việc phân tích ẩn dụ có trong thành ngữ tiếng Việt, luận án sẽ làm rõ thêm tính ẩn dụ (metaphoricality) thể hiện qua mối quan hệ giữa ý niệm nguồn (source) và ý niệm đích (target) của thành ngữ tiếng Việt.

Qua đó thể hiện cách nhìn nhận thành ngữ từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng của luận án. Ý nghĩa của luận án Về mặt lý luận, luận án đƣợc thực hiện trên cơ sở kế thừa và vận dụng một vài nội dung liên quan đến lý thuyết ngôn ngữ học nhân chủng. Vì vậy, luận án sẽ góp phần vào làm đa dạng hóa các cách tiếp cận khác nhau trong việc nghiên cứu một vấn đề của ngôn ngữ học. Ở đây, thành ngữ tiếng Việt sẽ đƣợc nhìn nhận từ một cách tiếp cận mới và do đó, những đặc điểm văn hóa xã hội của thành ngữ sẽ có điều kiện đƣợc tập trung làm rõ thêm hơn.

Về mặt thực tiễn, luận án sẽ góp phần hữu ích vào việc hiểu và giải thích thành ngữ tiếng Việt. Việc hiểu rõ về thành ngữ tiếng Việt không chỉ có ích đối với mỗi ngƣời Việt Nam nói chung, mà còn có ích đối với các bạn học sinh, sinh viên, đặc biệt là với những sinh viên nƣớc ngoài học tiếng Việt nói riêng. Từ đó, phần nào giúp cho mọi ngƣời có thể hiểu thêm về các vấn đề văn hóa xã hội của Việt Nam, hiểu rõ thêm đặc trƣng văn hóa của ngƣời Việt đƣợc thể hiện trong ngôn ngữ. Phạm vi đối tượng nghiên cứu Nhƣ vậy, đối tƣợng nghiên cứu mà chúng tôi lựa chọn là thành ngữ tiếng Việt.

Hiện nay, đã có rất nhiều từ điển thành ngữ tiếng Việt đƣợc xuất bản. Căn cứ vào tính chất của những cuốn từ điển ấy và để thuận tiện cho việc 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xử lý, tƣ liệu mà chúng tôi dùng trong luận án sẽ đƣợc tổng hợp từ những nguồn sau đây: - Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Vũ Dung - Vũ Thúy Anh - Vũ Quang Hào (NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội 1995). - Từ điển thành ngữ Việt Nam do Nguyễn Nhƣ Ý chủ biên (NXB Văn hóa, Hà Nội 1993). - Phần “Sƣu tập và phân loại thành ngữ” tiếng Việt trong cuốn Thành ngữ học tiếng Việt của Hoàng Văn Hành (NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội 2004).

Tổng số thành ngữ tiếng Việt đƣợc chúng tôi thu thập để tiến hành khảo sát là 8. Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số thành ngữ của các ngôn ngữ khác làm dẫn chứng minh họa và so sánh. Những tƣ liệu nƣớc ngoài này đƣợc trích dẫn từ các sách, từ điển hay luận án đã đƣợc nêu ra trong phần tài liệu tham khảo. Phương pháp nghiên cứu Luận án đƣợc tiến hành nghiên cứu dựa trên các phƣơng pháp nghiên cứu cơ bản của ngôn ngữ học, trong đó chủ yếu là phương pháp miêu tả, phần nào là phương pháp so sánh đối chiếu.

Bên cạnh đó, các thủ pháp nghiên cứu nhƣ thống kê và phân loại tƣ liệu, phân tích v.v cũng sẽ đƣợc áp dụng để phục vụ mục tiêu nghiên cứu. Bố cục của luận án Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục các công trình đã công bố của tác giả, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án gồm có ba chƣơng: - Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết của đề tài. Chƣơng viết này sẽ làm rõ một vài vấn đề liên quan đến lý thuyết ngôn ngữ học nhân chủng và những vấn đề lý thuyết đã có về thành ngữ. Từ đó luận án sẽ xác định hƣớng nghiên cứu cụ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể mà ngôn ngữ học nhân chủng có thể áp dụng để nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt.

- Chƣơng 2: Một vài đặc điểm văn hóa xã hội của thành ngữ tiếng Việt nhìn từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng. Chƣơng này sẽ trình bày khái quát một vài nội dung trong thành ngữ tiếng Việt nhìn từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng nhằm làm rõ những vấn đề mà các cách tiếp cận khác còn chƣa có điều kiện chỉ ra. - Chƣơng 3: Tính ẩn dụ trong thành ngữ tiếng Việt nhìn từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng. Chƣơng này lựa chọn vấn đề ẩn dụ nhƣ là một trong những nội dung nghiên cứu của ngôn ngữ học nhân chủng để qua đó góp phần chỉ ra mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa trong thành ngữ.

Và đó cũng chính là cách để làm sáng tỏ những đặc điểm của tính ẩn dụ có trong thành ngữ tiếng Việt. Cách giải thích ấy đến lƣợt mình cho chúng ta biết ngôn ngữ và văn hóa tác động qua lại lẫn nhau như thế nào và chính sự hiểu biết đó chỉ ra sự khác biệt giữa ngôn ngữ học nhân chủng với các phân ngành khoa học khác. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Dẫn nhập Trong xu thế phát triển hiện nay, ngày càng có nhiều hƣớng nghiên cứu mới với những phạm vi nghiên cứu giáp ranh giữa các ngành khoa học.

Ở đó, các đối tƣợng nghiên cứu đƣợc xem xét từ nhiều góc độ có thể nói là toàn diện hơn nhờ những cách tiếp cận liên ngành. Ngôn ngữ học nhân chủng là một ngành khoa học liên ngành ra đời trong xu thế đó. Ở nhiều nƣớc trên thế giới, ngôn ngữ học nhân chủng thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt là các nhà nghiên cứu ở Bắc Mỹ nhƣ Mỹ, Canada và tiếp đó là các học giả ở Anh, Úc, Pháp, Trung Quốc. Ở Việt Nam hiện nay, hầu nhƣ chƣa có một công trình nghiên cứu nào nhƣ sách chuyên luận hay giáo trình đại học.

về ngôn ngữ học nhân chủng đƣợc công bố.