Luận án tiến sĩ ngữ văn: Đặc trưng ngôn ngữ văn hóa của địa danh Thanh Hóa – Tác giả Vũ Thị Thắng, Học viện Khoa học Xã hội

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THỊ THẮNG ĐẶC TRƢNG NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA ĐỊA DANH THANH HÓA LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI – 2014 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ THỊ THẮNG ĐẶC TRƢNG NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA ĐỊA DANH THANH HÓA Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHẠM TẤT THẮNG 2. NGUYỄN ĐĂNG SỬU HÀ NỘI – 2014 LỜI CAM ĐOAN T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i. C¸c sè liÖu, kÕt qu¶ nªu trong luËn ¸n lµ trung thùc, cã nguån gèc xuÊt xø râ rµng.

Tác giả luận án Vũ Thị Thắng DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ QUY ƢỚC TRÌNH BÀY I. QUY ƢỚC VIẾT TẮT 1. Quy ƣớc viết tắt địa danh các huyện, thị xã, thành phố và ví dụ Chữ viết tắt Đƣợc viết đầy đủ B.Tr Hà Trung L.C Lang Chánh M.P Thành phố Thanh Hóa T.X Thọ Xuân Th.H Thiệu Hóa TT Thị trấn V.H Thanh Hóa VD Ví dụ 2. Quy ƣớc viết tắt về các loại hình địa danh Chữ viết tắt Đƣợc viết đầy đủ ĐB Đồng bằng MN Miền núi ĐDĐH Địa danh địa hình ĐDĐVCT Địa danh đơn vị cƣ trú ĐVCTTN Địa danh đơn vị cƣ trú tự nhiên ĐVHC Địa danh đơn vị hành chính CTNT Địa danh công trình nhân tạo CTGT Địa danh công trình giao thông CTTL Địa danh công trình thủy lợi CTVH Địa danh công trình văn hóa CTDS Địa danh công trình dân sinh VĐNPDC Địa danh vùng đất nhỏ phi dân cƣ 3.

Quy ƣớc viết tắt trong các bảng biểu về nguồn gốc địa danh Chữ viết tắt Đƣợc viết đầy đủ HV Hán - Việt TTH Tiếng Thanh Hóa TVTD Tiếng Việt toàn dân TV+HV Thuần Việt và Hán Việt TV + TT Thuần Việt và tiếng Thái TV + TM Thuần Việt và tiếng Mƣờng TT + TM Tiếng Thái và tiếng Mƣờng KR Không rõ DTTS Dân tộc thiểu số II. QUY ƢỚC TRÌNH BÀY 1. Quy ƣớc về cách dùng kí hiệu phiên âm - Những phụ âm khi xuất hiện ở vị trí đầu âm tiết sẽ đƣợc kí hiệu bằng một dấu nối đặt sau kí hiệu phiên âm âm vị. Ví dụ: /b-/ - Những phụ âm và bán âm khi xuất hiện ở vị trí cuối âm tiết sẽ đƣợc kí hiệu bằng một dấu nối đặt trƣớc kí hiệu phiên âm.

Quy ƣớc về kí hiệu Tài liệu tham khảo - Kí hiệu Tài liệu tham khảo đƣợc để trong [ ], gồm: số thứ tự của tài liệu theo trật tự ở phần Tài liệu tham khảo; trang. Nếu nhiều trang thì số trang đƣợc ngăn cách bằng dấu gạch ngang hoặc dấu phẩy. Ví dụ: [1; 15] hoặc [3; 12-23] hoặc [56; 23 - 25, 34 - 35] MỤC LỤC MỞ ĐẦU. CƠ SỞ LÍ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ .14 VỀ ĐỊA BÀN THANH HÓA.

CƠ SỞ LÍ THUYẾT VỀ ĐỊA DANH. Khái quát về địa danh. Phân loại địa danh. Về mối quan hệ giữa địa danh và văn hóa.

Về định danh trong ngôn ngữ và trong địa danh. Về vấn đề ý nghĩa của địa danh. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐỊA BÀN THANH HÓA. Sơ lược về đặc điểm địa bàn Thanh Hóa.

Sơ lược về đặc điểm phương ngữ Thanh Hóa. Sơ lược về địa danh Thanh Hóa. CẤU TẠO CỦA ĐỊA DANH THANH HÓA. KHÁI QUÁT VỀ CẤU TẠO ĐỊA DANH.

Mô hình cấu tạo địa danh. Về các thành tố trong cấu tạo địa danh. ĐẶC ĐIỂM THÀNH TỐ CHUNG TRONG ĐỊA DANH THANH HÓA. Đặc điểm chung.

Đặc điểm nguồn gốc ngôn ngữ của thành tố chung. Đặc điểm cấu tạo của thành tố chung. Về khả năng chuyển hóa và kết hợp của thành tố chung. ĐẶC ĐIỂM THÀNH TỐ RIÊNG TRONG ĐỊA DANH THANH HÓA.

Đặc điểm chung. Đặc điểm nguồn gốc ngôn ngữ của các yếu tố trong thành tố riêng. Đặc điểm cấu tạo của thành tố riêng. CÁC PHƢƠNG THỨC ĐỊNH DANH TRONG ĐỊA DANH THANH HÓA.

CÁC PHƢƠNG THỨC ĐỊNH DANH TRONG ĐỊA DANH THANH HÓA. Đặc điểm chung. Định danh bằng phương thức tự tạo. Định danh bằng phương thức chuyển hóa.

Định danh bằng phương thức vay mượn. Các địa danh chưa xác định được lí do. CÁC ĐẶC TRƢNG NGÔN NGỮ - VĂN HÓA TRONG Ý NGHĨA VÀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA ĐỊA DANH THANH HÓA. CÁC BÌNH DIỆN NGÔN NGỮ - VĂN HÓA TRONG Ý NGHĨA CỦA ĐỊA DANH THANH HÓA.

Các yếu tố địa - văn hóa trong địa danh. Các yếu tố có mối liên hệ với lịch sử, văn hóa, xã hội trong địa danh 113 4. Các yếu tố liên quan đến đặc trưng phương ngữ trong địa danh. SỰ BIẾN ĐỔI CỦA ĐỊA DANH THANH HÓA.

Sự biến đổi của địa danh tự nhiên. Sự biến đổi của địa danh nhân văn .145 TÀI LIỆU THAM KHẢO .150 DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Bảng tổng hợp tần số xuất hiện của các nhóm địa danh .2a: Nguồn gốc ngữ nguyên của thành tố riêng trong địa danh đồng bằng .2b: Nguồn gốc ngữ nguyên của thành tố riêng trong địa danh miền núi .1: Mô hình cấu tạo địa danh .2: Nguồn gốc ngữ nguyên của thành tố chung56 trong địa danh Thanh Hóa .3: Tổng hợp tần số xuất hiện các kiểu cấu tạo của thành tố chung .4: Tổng hợp tần số xuất hiện các kiểu cấu tạo của thành tố riêng .1: Tổng hợp tần số xuất hiện của các phương thức định danh .1: Phân loại địa danh Thanh Hóa theo tiêu chí tự nhiên/không tự nhiên .44 DANH MỤC BIỀU ĐỒ Biểu đồ 1. Sự phân bố các nhóm địa danh Thanh Hóa trong địa danh đồng bằng. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.

Địa danh là một loại đơn vị từ vựng. Những lí thuyết về địa danh đã đƣợc công bố trên thế giới trƣớc đây chủ yếu có đối tƣợng nghiên cứu là địa danh ở các ngôn ngữ biến hình. Trong khi đó, sự tồn tại và vận động của địa danh trong mỗi ngôn ngữ bị chi phối mạnh mẽ bởi những quy luật nội tại của chính ngôn ngữ đó. Vì thế, khi vận dụng các lí thuyết trên vào nghiên cứu địa danh ở các ngôn ngữ phi hình thái nhƣ tiếng Việt đã nảy sinh một số vấn đề không phù hợp về cấu tạo, các ý nghĩa ngữ pháp về giống, số, cách trong địa danh, sự biến đổi của địa danh,.

Do đó, việc nghiên cứu địa danh của các địa phƣơng trong các ngôn ngữ cụ thể sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lí thuyết địa danh trong ngôn ngữ không biến hình nói chung và trong tiếng Việt nói riêng. Đây là một việc làm rất cần thiết trong hiện tại. Hơn nữa, nghiên cứu địa danh của từng địa phƣơng, từng vùng còn có ý nghĩa thiết thực góp phần bổ sung cho bức tranh toàn cảnh về địa danh Việt Nam. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa từ lâu đã đƣợc khẳng định.

Đó là mối quan hệ hữu cơ giữa một bên là những giá trị vật chất và tinh thần của một dân tộc và bên kia là phƣơng tiện giao tiếp chung của dân tộc ấy. Kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đã khẳng định: những đặc trƣng của văn hóa dân tộc có ảnh hƣởng và đƣợc thể hiện khá rõ trong ngôn ngữ. Ngôn ngữ, vì thế, không chỉ là phƣơng tiện giao tiếp của cộng đồng mà còn là phƣơng tiện bảo lƣu những đặc trƣng về lịch sử - văn hóa và tƣ duy dân tộc. Địa danh là một trong những đơn vị ngôn ngữ thể hiện mối quan hệ ấy một cách rõ nét.

Nghiên cứu địa danh ở một địa phƣơng, một vùng miền chính là góp phần làm rõ bức tranh ngôn ngữ - văn hóa, lịch sử - tộc ngƣời của địa phƣơng ấy. Thanh Hóa là vùng chuyển tiếp giữa Bắc Bộ và Trung Bộ. Những đặc trƣng về địa lí tự nhiên, lịch sử, văn hóa, xã hội, ngôn ngữ, tộc ngƣời,. đã tạo nên một xứ Thanh với những sắc thái văn hóa riêng biệt.

Những đặc trƣng đó chắc chắn còn đƣợc lƣu giữ trong địa danh. Vì thế, việc nghiên cứu những đặc trƣng ngôn ngữ - văn hóa trong địa danh Thanh Hóa thực sự hứa hẹn nhiều điều thú vị. Là tỉnh lớn cả về diện tích và dân số, việc nghiên cứu địa danh Thanh Hóa là vấn đề phức tạp và đòi hỏi phải rất dày công. Trong khuôn khổ của một luận án, việc làm này sẽ trở nên không tƣởng nếu không chia vùng, xé lẻ để thực hiện.

Lê Trung Hoa đã nhận định: “Đối với những địa bàn đa ngữ, việc phân vùng địa danh để khảo sát riêng từng loại là rất quan trọng” [57; 8]. Lấy sông Mã làm trung tâm về địa bàn khảo sát, luận án tập trung nghiên cứu địa danh ở một số huyện vùng đồng bằng sông Mã và một số huyện miền núi ở Thanh Hóa. Vùng đồng bằng sông Mã là vùng trung tâm kinh tế, văn hóa, chính trị của tỉnh Thanh Hóa từ xƣa đến nay. Nghiên cứu ngôn ngữ - văn hóa của địa danh ở địa bàn này cũng chính là khai phá vào vùng đất trung tâm của địa danh ngƣời Việt ở Thanh Hóa.

Vùng miền núi là địa bàn cƣ trú của các DTTS. Tính đa sắc tộc về văn hóa sẽ đƣợc phản ánh trong địa danh ở đây. Những đặc điểm rất riêng ấy chắc chắn đƣợc phản ánh cụ thể trong địa danh Thanh Hóa. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2.

Vấn đề nghiên cứu địa danh trên thế giới Việc nghiên cứu địa danh trên thế giới xuất hiện muộn hơn sự định danh nhƣng so với các khoa học khác lại rất sớm. Từ thời cổ đại, trên thế giới đã có những ghi chép về địa danh. Thậm chí có một số sách còn ghi rõ hoặc thuyết minh về nguồn gốc và quá trình diễn biến của địa danh, trình bày cách đọc và lí giải lí do gọi tên các vị trí địa lí, nhƣ sự ghi chép của Ban Cố trong Hán Thư (32 - 92 sau Công nguyên), của Lệ Đạo Nguyên (466? - 527) trong Thuỷ Kinh Chú [155; 12]. Ở phƣơng Tây, trong Thánh kinh của Thiên Chúa giáo cũng đã thu thập rất nhiều địa danh với các nguồn khác nhau.

Sự thu thập đó chủ yếu nhằm mục đích truyền giáo cho cƣ dân trên các châu lục, các quốc gia, các vùng miền khác nhau. Những ghi chép đó nhƣ là những công trình đầu tiên, khởi nguyên cho hƣớng nghiên cứu địa danh ở góc độ địa lí học lịch sử. Đến thế kỷ XIX, địa danh học mới trở thành một khoa học ở Tây Âu với các tên tuổi cùng các công trình: T.