Luận án Ẩn dụ tri nhận trong thành ngữ tục ngữ Việt Nam - Ngô Tuyết Phượng

VIỆN HÀN LÂM KHO H X H I VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGÔ TUYẾT PHƢỢNG ẨN DỤ TRI NHẬN TRONG THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ VIỆT NAM Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS Trịnh Sâm Hà Nội - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chƣa đƣợc công bố trong bất kì công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Ngô Tuyết Phƣợng MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án.

Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận án. ơ cấu của luận án. 10 hƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ VÀ Ơ SỞ LÝ LUẬN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Các khuynh hướng nghiên cứu về thành ngữ, tục ngữ. Nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ ở ngoài nước. Nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ ở trong nước.

Ẩn dụ theo quan điểm truyền thống. Ẩn dụ theo quan điểm của ngôn ngữ học tri nhận. Các khái niệm và thuật ngữ liên quan đến ẩn dụ ý niệm. Mô hình tri nhận và mô hình văn hóa.

Tính nghiệm thân. Phân loại ẩn dụ. Thành ngữ và tục ngữ. Ranh giới giữa thành ngữ, tục ngữ với các đơn vị lân cận.

51 HƢƠNG 2: ẨN DỤ Ý NIỆM TRONG THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ VIỆT NAM. Ẩn dụ cấu trúc trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm CUỘC SỐNG LÀ CỦA CẢI. Ẩn dụ ý niệm ĐỜI NGƯỜI LÀ MỘT CHUYẾN ĐI.

Ẩn dụ ý niệm CUỘC ĐỜI LÀ NGỤC TÙ. Ẩn dụ ý niệm GIẬN LÀ NHIỆT. Ẩn dụ ý niệm SỢ LÀ LẠNH. Ẩn dụ ý niệm GIÀU LÀ MỘT THỰC THỂ VẬN ĐỘNG.

Ẩn dụ ý niệm NGHÈO LÀ MỘT THỰC THỂ LƯỠNG KHẢ. Ẩn dụ bản thể trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt. Ẩn dụ định hƣớng trong thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt. 105 HƢƠNG 3: KHẢO SÁT TRƢỜNG HỢP: ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ CU C SỐNG CÓ MIỀN NGUỒN LÀ PHẠM TRÙ SÔNG NƢỚC TRONG THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ TIẾNG VIỆT.

Ẩn dụ ý niệm CU ĐỜI LÀ DÒNG CHẢY. Ẩn dụ ý niệm CU C SỐNG LÀ VẬT CHỨ NƢỚC. Ẩn dụ ý niệm ON NGƢỜI LÀ THỰC THỂ SỐNG DƢỚI NƢỚC. Ẩn dụ ý niệm ON NGƢỜI LÀ PHƢƠNG TIỆN DI CHUYỂN TRÊN SÔNG NƢỚC.

132 TÀI LIỆU TH M KHẢO. 136 CÁC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN ÁN TT Tên gọi Trang Bảng 2. Khung tri nhận CU C SỐNG LÀ CỦA CẢI 56 Bảng 2. Khung tri nhận ĐỜI NGƢỜI LÀ M T CHUYẾN ĐI 59 Bảng 2.

Khung tri nhận ĐỜI NGƢỜI LÀ NGỤC TÙ 62 Bảng 2. Khung tri nhận GIẬN LÀ NHIỆT 65 Bảng 2. Khung tri nhận SỢ LÀ LẠNH 68 Bảng 2. Khung tri nhận GIÀU LÀ SỨC MẠNH 71 Bảng 2.

Khung tri nhận GIÀU LÀ SỰ NGUY HIỂM 76 Bảng 2. Khung tri nhận GIÀU LÀ SỰ TẠM THỜI 79 Bảng 2. Khung tri nhận NGHÈO LÀ SỰ NGUY HIỂM 83 Bảng 2. Khung tri nhận NGHÈO LÀ SỰ THIỆT THÒI 85 Bảng 2.

Khung tri nhận NGHÈO LÀ Đ NG LỰC 88 Bảng 2. Khung tri nhận NGHÈO LÀ SỰ THOẢI MÁI 90 Bảng 3. Khung tri nhận CU ĐỜI LÀ DÒNG CHẢY 108 Bảng 3. Khung tri nhận CU C SỐNG LÀ VẬT CHỨ NƢỚC 113 Bảng 3.

Khung tri nhận ON NGƢỜI LÀ THỰC THỂ SỐNG 118 DƢỚI NƢỚC Bảng 3. Khung tri nhận ON NGƢỜI LÀ PHƢƠNG TIỆN DI 127 CHUYỂN TRÊN SÔNG NƢỚC DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN TT Tên gọi Trang Hình 1. Sơ đồ sự ý niệm hóa 40 Hình 1. Phép chiếu ẩn dụ qua sơ đồ hình ảnh 43 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1.1 Không ít ngƣời nghĩ rằng, ẩn dụ dƣờng nhƣ chỉ xuất hiện trong thơ văn, sáng tạo ẩn dụ là phẩm chất đặc biệt của giới văn chƣơng. Trong suốt một thời gian dài, vấn đề ẩn dụ chỉ đƣợc nghiên cứu trên bình diện ngôn ngữ học truyền thống, biện pháp tu từ, và thƣờng chiếm một vị trí rất khiêm tốn trong phần từ vựng học. Đến thế kỉ XX, ngôn ngữ học tri nhận với hệ lý thuyết ẩn dụ ý niệm đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu chú ý và vận dụng rộng rãi trong nghiên cứu ngôn ngữ. Các nhà ngôn ngữ học đang chuyển tâm điểm từ ẩn dụ trong ngôn ngữ sang ẩn dụ trong trí não, mở ra sự hiểu biết những cơ sở của tƣ duy, là hoạt động của quá trình nhận thức, những biểu tƣợng tinh thần qua các thao tác đồng nhất, đối lập, loại biệt, chuyển hóa nhằm tái tạo lại một bức tranh thế giới và ý niệm hóa thế giới hiện thực, tạo ra sự kết nối giữa cái cụ thể và cái trừu tƣợng.

Thực ra, nhƣ chứng minh của hai nhà ngôn ngữ học G. Lakoff và M Johnson (1980a) [155], ẩn dụ có trong ngôn ngữ đời thƣờng. Những ẩn dụ đã thấm vào mỗi ngƣời đến mức chúng ta dùng ẩn dụ mà không biết mình đang dùng. Kể từ khi công trình kinh điển Metaphors We Live by (Ẩn dụ chúng ta đang sống) của G.

Lakoff và Johnson (1980a)[155] ra đời đến nay, lý thuyết ẩn dụ ý niệm đã không ngừng đƣợc phát triển trên nhiều phƣơng diện, từ mở rộng phạm trù ngữ liệu khảo sát đến việc bổ sung thêm những luận điểm học thuật mới. Đóng góp của Lakoff và M.Johnson trƣớc hết là chỉ ra quá trình tƣ duy con ngƣời gắn với ẩn dụ. Bản chất của ẩn dụ là dùng một loại sự vật đã đƣợc trải nghiệm để lý giải và trải nghiệm một loại sự vật khác. Trong cuộc sống thƣờng nhật, ngƣời ta thƣờng tham chiếu những quan niệm đã biết, hữu hình, cụ thể để nhận biết, tƣ duy về những quan niệm vô hình, trừu tƣợng, khó định nghĩa, đồng thời lấy trải nghiệm của thân thể con ngƣời làm cơ sở nghiên cứu về tri thức và tâm thức của nhân loại.

Đó chính là “triết học trải nghiệm”, tức là nghiên cứu 1 vừa dựa trên quan điểm triết học của chủ nghĩa kinh nghiệm, vừa dựa trên quan điểm triết học của chủ nghĩa duy lý. Tƣ duy ẩn dụ dựa trên cơ sở các ý niệm. Theo Trần Văn ơ [4], [5], ý niệm là đơn vị tinh thần hoặc tâm lý của ý thức chúng ta, là đơn vị nội dung của bộ nhớ động, của từ vựng tinh thần và của bộ não, của toàn bộ bức tranh thế giới đƣợc phản ánh trong tâm lý con ngƣời. Trong các quá trình tƣ duy, con ngƣời dựa vào các ý niệm phản ánh nội dung các kết quả của hoạt động nhận thức thế giới của con ngƣời dƣới dạng “những lƣợng tử” của tri thức.

Các ý niệm nảy sinh trong quá trình cấu trúc hóa thông tin về một sự tình khách quan trong thế giới đó. ác ý niệm quy sự đa dạng của những hiện tƣợng quan sát đƣợc và tƣởng tƣợng về một cái gì đó thống nhất, đƣa chúng vào một hệ thống và cho phép lƣu giữ những kiến thức về thế giới. Lý Toàn Thắng [67] đã đúc kết lại rằng: “Ý niệm không phải và không chỉ là kết quả của quá trình tƣ duy mà là sản phẩm của hoạt động tri nhận, nó là cái chứa đựng kiến thức/tri thức hay sự hiểu biết của con ngƣời trên cơ sở kinh nghiệm từ đời này qua đời khác. Chỉ khi nào con ngƣời thủ đắc đƣợc kinh nghiệm thì kinh nghiệm mới biến thành ý niệm.

Ý niệm không chỉ mang tính nhân loại/phổ quát mà còn mang tính tƣơng đối/đặc thù văn hóa – dân tộc do gắn liền với ngôn ngữ và văn hóa của mỗi cộng đồng dân tộc nhất định. Các quá trình tinh thần có trong sự ý niệm hóa/ngôn giải còn đƣợc gọi là các “thao tác tinh thần” [67;285]. Các nhà ngôn ngữ học tri nhận cũng cho rằng ý niệm là một mảng của thế giới do con ngƣời cắt ra bằng “lát cắt của ngôn ngữ” để nhận thức và đó cũng chính là sự ý niệm hóa thế giới. Nói cách khác, theo Lý Toàn Thắng [67], mỗi ngôn ngữ tự nhiên của mỗi cộng đồng dân tộc - văn hóa “chia cắt” thế giới theo những cách 2 khác nhau, phản ánh một cách tri giác và ý niệm hóa thế giới nhất định, từ đó mà chúng ta có đƣợc những “bức tranh thế giới” đa dạng.

Các nhà ngôn ngữ học tri nhận cho rằng: ẩn dụ là một cơ chế tri nhận nhờ đó những tri giác liên tục, tƣơng tự đã trải qua quá trình phạm trù hóa đƣợc đánh giá lại trong những bối cảnh ý niệm mới. Với cách tiếp cận chung nhất, ẩn dụ đƣợc xem là cách nhìn đối tƣợng này thông qua một đối tƣợng khác. Do đó ẩn dụ là một trong những phƣơng thức biểu tƣợng tri thức dƣới dạng ngôn ngữ, và nó trở nên khả dĩ bởi vì có tồn tại ẩn dụ trong hệ thống ý niệm của con ngƣời. ơ chế tri nhận gồm hai miền NGUỒN và ĐÍ H tồn tại tiền giả định trong ý thức của con ngƣời, trong đó những thuộc tính của miền NGUỒN đƣợc ánh xạ, phóng chiếu lên miền ĐÍ H, cả hai miền NGUỒN và ĐÍ H đều là những ý niệm, đƣợc cấu trúc hoá theo mô hình trƣờng-chức năng; trung tâm-ngoại vi, trong đó hạt nhân là khái niệm nằm ở trung tâm, mang tính phổ quát toàn nhân loại, và ngoại vi là những yếu tố ngôn ngữ, văn hoá dân tộc, nằm trong một “khung” hay “nền” văn hoá nhất định mang tính đặc thù [dẫn lại 18].

Hiện nay, cách hiểu về ngôn ngữ học tri nhận của các nhà nghiên cứu bao gồm nhiều khuynh hƣớng; ngoài khuynh hƣớng nghiên cứu ngữ nghĩa và ngữ pháp còn có cả hƣớng nghiên cứu chức năng, hƣớng nghiên cứu theo triết học và tâm lý học, trí tuệ nhân tạo, văn hoá học, thần kinh học, đặc biệt là nhân học, với ngọn cờ “Dĩ nhân vi trung” (lấy con ngƣời làm trung tâm của vũ trụ) thì điều đó, có nghĩa là có gắn bó mật thiết với khoa học về con ngƣời. Những thông tin về con ngƣời: suy nghĩ, hành động, nói năng xuất hiện nhiều trong những luận thuyết, nghiên cứu và trong phƣơng pháp luận khoa học của ngôn ngữ học tri nhận. Từ đó, những khám phá của ngôn ngữ học về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tƣ duy của con ngƣời sẽ tạo cơ sở phát triển cho nhân học.