Luận án Tình hình song ngữ Việt - Cơ Ho (nghiên cứu trường hợp tỉnh Lâm Đồng)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ VĂN TOÁN TÌNH HÌNH SONG NGỮ VIỆT - CƠ HO (nghiên cứu trường hợp tỉnh Lâm Đồng) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Tp. Hồ Chí Minh – năm 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VŨ VĂN TOÁN TÌNH HÌNH SONG NGỮ VIỆT - CƠ HO (nghiên cứu trường hợp tỉnh Lâm Đồng) Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9229020 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.

Bùi Khánh Thế 2. Đinh Lư Giang Tp. Hồ Chí Minh - năm 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của chính tôi. Kết quả trong luận án là trung thực và chưa công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào.

Tác giả LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đến GS. Bùi Khánh Thế và TS. Đinh Lư Giang đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô Khoa Ngôn ngữ, Trường Đại học KHXHNV – ĐHQG Thành phố Hồ Chí Minh, quí thầy cô tham gia các tiểu ban chấm chuyên đề và đặc biệt là các thầy cô trong Hội đồng chấm luận án cấp đơn vị chuyên môn đã quan tâm, tạo điều kiện giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu.

Xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp, quý thầy cô giáo, cán bộ các địa phương, cộng tác viên trong huyện Di Linh và tỉnh Lâm Đồng đã hỗ trợ và đồng hành cùng tôi trong quá trình thực hiện đề tài. Lâm Đồng, ngày tháng 6 năm 2023 Tác giả Vũ Văn Toán MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích của nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi và địa bàn nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Mẫu nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Về mặt lý luận. Về mặt thực tiễn. Cấu trúc của luận án.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC VẤN ĐỀ THỰC TIỄN. Ngôn ngữ học xã hội. Tiếng mẹ đẻ và ngôn ngữ quốc gia. Cảnh huống ngôn ngữ.

Thái độ ngôn ngữ. Song ngữ, đa ngữ và các loại hình phổ biến. Giao tiếp trong xã hội song ngữ. Tiếp xúc và giao thoa ngôn ngữ.

Thụ đắc ngôn ngữ. Chính sách ngôn ngữ. Tiêu chí đánh giá năng lực ngôn ngữ. Các vấn đề thực tiễn liên quan đến luận án.

Khái quát về tỉnh Lâm Đồng. Khái quát về huyện Di Linh. Các dân tộc ở Lâm Đồng. Đời sống của người Cơ Ho ở Lâm Đồng.

Tiếng Việt và ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng. Khái quát về tiếng Cơ Ho. Tình hình dạy tiếng Cơ Ho trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng. NĂNG LỰC NGÔN NGỮ CỦA NGƯỜI CƠ HO.

Đối tượng khảo sát. Năng lực ngôn ngữ qua tự đánh giá của người Cơ Ho. Năng lực tiếng mẹ đẻ của người Cơ Ho. Năng lực tiếng Việt của người Cơ Ho.

Năng lực ngôn ngữ qua đánh giá các kỹ năng. Năng lực tiếng mẹ đẻ của người Cơ Ho. Năng lực tiếng Việt của người Cơ Ho. THÁI ĐỘ NGÔN NGỮ VÀ TÌNH HÌNH SỬ DỤNG NGÔN NGỮ CỦA NGƯỜI CƠ HO Ở LÂM ĐỒNG.

Vấn đề tiếng mẹ đẻ và thái độ ngôn ngữ của người Cơ Ho ở Lâm Đồng. Tiếng mẹ đẻ của người Cơ Ho ở Lâm Đồng. Thái độ của người Cơ Ho ở Lâm Đồng đối với tiếng mẹ đẻ. Thái độ và nhận thức của người Cơ Ho ở Lâm Đồng đối với tiếng Việt.

Tình hình sử dụng các ngôn ngữ trong các môi trường khác nhau của người Cơ Ho ở Lâm Đồng. Giao tiếp trong gia đình. Giao tiếp với hàng xóm, cộng đồng. Giao tiếp trong môi trường hành chính.

Giao tiếp trong môi trường giáo dục. Giao tiếp trong môi trường kinh doanh, thương mại. Giao tiếp trong hoạt động thể thao, văn nghệ, tín ngưỡng, lễ hội. THỤ ĐẮC NGÔN NGỮ CỦA HỌC SINH DÂN TỘC CƠ HO Ở LÂM ĐỒNG.

Mô tả tình hình sử dụng ngôn ngữ của các trường hợp nghiên cứu điển hình 101 4. Nghiên cứu tại xã Bảo Thuận. Nghiên cứu tại xã Gia Bắc. Nghiên cứu tại xã Tân Châu.

Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình thụ đắc ngôn ngữ của học sinh Cơ Ho. Giải pháp nhằm nâng cao năng lực thụ đắc tiếng Việt cho học sinh dân tộc Cơ Ho. Nhóm giải pháp chung. Đề xuất một số giải pháp cụ thể.

Một vài kiến nghị .Về mặt quan điểm, chính sách. Chú trọng các yếu tố hỗ trợ sự thụ đắc ngôn ngữ của học sinh dân tộc Cơ Ho .144 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 149 DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 158 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CTV: Cộng tác viên DTTS: Dân tộc thiểu số GV: Giáo viên HS: Học sinh NNHXH: Ngôn ngữ học xã hội NXB: Nhà xuất bản PVV: Phỏng vấn viên SGK: Sách giáo khoa TH: Tiểu học THCS: Trung học cơ sở THPT: Trung học phổ thông UBND: Uỷ ban Nhân dân XHH: Xã hội học DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 0.1: Dân số tại các địa bàn nghiên cứu.1: Sự trùng nhau về ngữ âm .2: Bảng so sánh từ vựng giữa các nhóm phương ngữ Cơ Ho………….3: Bảng so sánh về mặt ngữ âm của các nhóm phương ngữ Cơ Ho .4: Hiện tượng biến đổi phụ âm và nhóm âm ở các nhóm phương ngữ Cơ Ho .5: Hệ Thống Thanh Điệu Ở Các Nhóm Phương Ngữ Cơ Ho .1: Kết quả tự đánh giá trình độ tiếng Cơ Ho của người Cơ Ho.2: Kết quả tự đánh giá trình độ tiếng Việt của người Cơ Ho.3: Kỹ năng nghe-nói tiếng Cơ Ho của người Cơ Ho.4: Khả năng đọc trôi chảy văn bản tiếng Cơ Ho của người Cơ Ho.5: Điểm số của phần viết câu trả lời cho câu hỏi ………………….6: Điểm số của phần viết đoạn văn…………………….7: Khả năng hiểu văn bản ………………………….1: Kết quả khảo sát về ngôn ngữ của CTV .2: Kết quả khảo sát ý kiến người Cơ Ho về lợi ích của tiếng Việt .1: 05 trường hợp nghiên cứu xã Bảo Thuận…………………………….2: 05 trường hợp nghiên cứu xã Gia Bắc………………………………….3: 05 trường hợp nghiên cứu xã Tân Châu……………………….

Lý do chọn đề tài Lâm Đồng là một tỉnh miền núi thuộc Nam Tây Nguyên, với diện tích tự nhiên là 9,783 km2, dân số hơn 1,2 triệu người, gồm có 47 dân tộc sinh sống đan xen. Dân tộc Cơ Ho có dân số đông nhất trong số các DTTS tại đây, hơn 200 nghìn người, chiếm tỷ lệ trên 15% dân số toàn tỉnh (Uỷ ban dân tộc & Tổng cục Thống kê, 2019). Người Cơ Ho còn có tên gọi khác là K’ho, Koho, để thống nhất, trong toàn bộ nghiên cứu này, chúng tôi dùng tên gọi Cơ Ho. Trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng, trạng thái song ngữ, đa ngữ có ở mọi nơi, bên cạnh những ngôn ngữ có lịch sử tồn tại trong thời gian dài cùng với các dân tộc như người Cơ Ho, người Mnông, Mạ,.còn có các ngôn ngữ như Việt, Hoa, Nùng, Tày, Mường.

từ các địa phương khác di cư đến đây bắt đầu từ đầu thế kỷ XX. Đề tài “Tình hình song ngữ Việt – Cơ Ho, nghiên cứu trường hợp tỉnh Lâm Đồng” được chúng tôi thực hiện bởi những lý do sau đây: - Khu vực Nam Tây Nguyên giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội và bảo đảm an ninh - quốc phòng. Vì vậy, việc nghiên cứu tình hình song ngữ, đa ngữ của các dân tộc đang sinh sống tại Lâm Đồng sẽ đóng góp vào sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh. - Trong lĩnh vực ngôn ngữ học xã hội thì nghiên cứu song ngữ, đa ngữ đang là một hướng nghiên cứu rất cần được phát triển ở Việt Nam, cụ thể là song ngữ giữa tiếng Việt với tiếng DTTS.

Đây là một lĩnh vực mà chúng tôi quan tâm từ lâu, vì bản thân chúng tôi đã lớn lên, sinh sống và làm việc ở vùng đất này. 2 - Năm 2016, chúng tôi đã thực hiện luận văn cao học với đề tài “Năng lực sử dụng tiếng Việt của học sinh Cơ Ho ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng”, vì thế, việc lựa chọn hướng nghiên cứu này sẽ giúp chúng tôi tìm hiểu sâu hơn về vấn đề ngôn ngữ học xã hội ở tỉnh Lâm Đồng. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Khi nghiên cứu đề tài “Tình hình song ngữ Việt - Cơ Ho (nghiên cứu trường hợp tỉnh Lâm Đồng)”, chúng tôi thấy cần đề cập tới những công trình nghiên cứu trước đó thuộc các lĩnh vực cơ bản như sau: - Lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội: Các nhà ngôn ngữ học Việt Nam đã nghiên cứu các vấn đề về ngôn ngữ học xã hội từ rất sớm, tiêu biểu có các nghiên cứu của Viện Ngôn ngữ học (2002, Cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam); Hoàng Văn Hành (2002, Mấy vấn đề về cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam); Nguyễn Văn Khang (2003c, Ngôn ngữ tự nhiên và vấn đề chuyển mã trong giao tiếp hội thoại (trên cơ sở tư liệu trạng thái đa ngữ xã hội ở Việt Nam); Phạm Tất Thắng (2004, Mối quan hệ giữa tiếng mẹ đẻ với tiếng Việt trong bối cảnh song ngữ ở Việt Nam); Đặng Nghiêm Vạn (2003, Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam); Nguyễn Thị Thanh Bình (2015, Kết quả nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội vào thực tiễn ở Việt Nam) và gần đây là nghiên cứu của Nguyễn Văn Khang (2019, Cơ sở lý thuyết và thực tiễn liên quan đến nghiên cứu tình hình sử dụng ngôn ngữ ở vùng dân tộc thiểu số Việt Nam – Một số vấn đề về đa ngữ xã hội). Các nghiên cứu đã đề cập đến các khía cạnh của ngôn ngữ học xã hội.

Cụ thể là mô tả cảnh huống ngôn ngữ, trạng thái đa dạng của tiếp xúc ngôn ngữ và vấn đề chính sách ngôn ngữ tại Việt Nam. Đây là những nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội mang tính lý thuyết và là tài liệu tham khảo có giá trị đối với chúng tôi trong quá trình thực hiện luận án.