Luận án tiến sĩ Dân tộc học: Diễn trình và giá trị nghi lễ vòng đời người Khmer Nam Bộ - ĐHQG TP.HCM 2022

ĐẠI HỌC QUỐC GIATP. Hồ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN DANH LÙNG DIỄN TRÌNH VÀ GIÁ TRỊ NGHI LẺ VÒNG ĐỜI TRONG CỘNG ĐÒNG CỦA NGƯỜI KHMER Ờ NAM Bộ LUẬN ÁN TIÉN SĨ DÂN TỘC HỌC TP. HÒ CHÍ MINH - NÁM 2022 ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. Hồ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN DANH LÙNG DIỄN TRÌNH VÀ GIÁ TRỊ NGHI LẺ VÒNG ĐỜI TRONG CỘNG ĐÒNG CỦA NGƯỜI KHMER Ở NAM Bộ Ngành: Dân tộc học Mã số: 9.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ DÂN Tộc HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẲN KHOA HỌC 1.

NGÔ THỊ PHƯƠNG LAN 2. NGUYỄN KHẢC CẢNH TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2022 1 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cún của riêng tôi. Các kết qua nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 2ỉ tháng 9 năm 2022 Tác giả luận án NCS. Danh Lùng •• 11 LỜI CÃM ƠN Đẻ hoàn thành luận án Tiến sì này, bên cạnh sự nồ lực của bản thân, còn có sự giúp đờ giảng dạy cùa tập thể Giảng viên Khoa Nhân học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Quý Thầy, Cô đã tận tình giảng dạy và trang bị cho tôi những kiến thức rất hữu ích để tôi có tri thức khoa học và đủ khả năng nghiên cứu hoàn thành luận án theo qui định của Nhà trường. Đặc biệt, thực hiện được luận án này, PGS.

Ngô Thị Phuong Lan và TS. Nguyễn Khắc Cảnh đã tận tâm, nhiệt tình hướng dẫn tôi từng bước một, từ lúc thực hiện đề cương nghiên cứu, đến việc thu thập tài liệu, thực hiện các chuyên đề, và nhất là quá trình viết luận án của tôi. Nhờ sự hướng dẫn nhiệt tâm đó, tôi đã vượt qua những khó khăn trên con đường học thuật đế đến hôm nay, luận án đã được hoàn thành. Bên cạnh sự giúp đờ nêu trên, tôi còn nhận được sự giúp đỡ từ Giáo hội Phật giáo Việt Nam, từ cộng đồng Khmer ở Nam Bộ - nơi tôi làm việc và nghiên cứu.

Tôi xin chân thành cảm ơn tất cả nhừng sự trợ giúp này, và luôn ghi nhớ công ơn này. Thành phổ Hồ Chí Minh, ngày 21 thủng 9 năm 2022 Tác giả luận án NCS. Danh Lùng ••• ill MỤC LỤC LÒI CAM ĐOAN. ii DẢN NHẬP 1.

Lý do chọn đề tài. Lịch sứ nghiên cứu vân đề. Mục tiêu nghiên cứu. Dối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Câu hói nghiên cứu và giá thuyết nghiên cứu. Phương pháp nghiên cửu. Những đóng góp mới của luận án. Bố cục luận án.

18 Chương 1 Cơ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VÈ NGƯỜI KHMER Ỏ NAM Bộ 1. Các khái niệm liên quan. Các hướng tiếp cận lý thuyết nghiên cứu. TÓNG QUAN VÈ NGƯỜI KHMER Ớ NAM BỘ.

Sơ lượt một số tộc người cư trú với người Khmer Nam Bộ. Người Khmer ờ Nam Bộ. 29 * Tiêu kết chương 1. 43 iv Chương 2 DIẺN TRÌNH NGHI LẺ VÒNG ĐỜI TRONG CỘNG ĐÒNG NGƯỜI KHMER Ở NAM Bộ 2.

CÁC NGHI LỀ LIÊN QUAN ĐÉN GIAI ĐOẠN SINH NỞ. Nghi lề sinh nở. Nghi lễ đầy tháng. CÁC NGHI LỀ LIÊN QUAN ĐẾN GIAI ĐOẠN TRƯỞNG THÀNH.

Lễ xuất gia. Lễ vào bóng mát. CÁC NGHI LẺ LIÊN QUAN ĐẾN GIAI ĐOẠN HÔN NHÂN. Lễ dạm ngõ.

CÁC NGHỈ LẺ TRONG GIAI ĐOẠN LÃO (LẺ CHÚC THỌ). Lề chúc thọ đức Hòa thượngPhó Pháp chù. LỖ chúc thọ Hòa thượng trụ trì. Lề chúc thọ gia chủ.

CÁC NGHĨ LỀ TRONG GIAI ĐOẠN TỪ (TANG LỀ). Các nghi lễ theo hình thức hỏa táng. Các nghi lễ theo hình thức thổ táng. Các nghi lễ theo hình thức phong táng.

94 * Tiếu kết chương 2. 97 Chương 3 GIÁ TRỊ NGHI LẺ VÒNG ĐỜI TRONG CỘNG ĐÒNG NGƯỜI KHMER Ở NAM Bộ 3. GIÁ TRỊ XÃ HỘI VÀ CÁ NHÂN CÙA NGHI LỀ VÒNG ĐỜI. Đối với xã hội tộc người.

Đối với cá nhân. Đối với chuyển đồi vị thế xã hội của cá nhân. GỈÁ TRỊ VĂN HÓA CỐT LÕI TRONG NGHI LỄ VÒNG ĐỜI. Thể hiện trong nghi lễ liên quan đen sinh nở.

Thê hiện trong nghi lề liên quan đến giai đoạn trưởng thành. Thể hiện trong nghi lễ liên quan đến giai đoạn hôn nhân. Thể hiện trong lễ chúc thọ. Thể hiện trong nghi lề liên quan đến giai đoạn tứ (tang lễ).

GIÁ TRỊ NHÀN VĂN CỦA NGHI LỄ VÒNG ĐỜI. Thể hiện sự báo đáp công ơn. Thể hiện sự răn dạy đạo đức cho con người. Thể hiện sự bảo vệ, chia sẻ và cộng cảm của cộng đồng.

Thế hiện giá trị tôn giáo trong cộng đồng. GIÁ TRỊ ÓN ĐỊNH NHẬN THỨC VỀ THẾ GIỚI QUAN.1 Ôn định nhận thức về thế giới hiện tại và tương lai. Ôn định nhận thức về mối quan hệ với cộng đồng. Ổn định ♦ nhận • thức về văn hóa đạo • đức.

153 Tiêu kêt chương 3. 158 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Người Khmer ở Nam Bộ là một trong 54 cộng đồng dân tộc của Việt Nam, có dân số 1.652 người, dửng thứ ba trong tổng dân số của cả nước và đứng thứ hai trong tổng dân sổ ở Nam Bộ (Tổng cục Thống kê, 2019, tr. Hiện nay, họ sống tập trung đông tại các tinh, thành thuộc khu vực Tây Nam Bộ, như ờ Trà Vinh, Sóc Trăng, Kiên Giang, An Giang, Bạc Liêu, Cà Mau, cần Thơ, Hậu Giang; và ở tỉnh, thành Đông Nam Bộ như Tây Ninh, Bình Phước, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vùng Tàu và thành phố Hồ Chí Minh, ngoài ra người Khmer sống rải rác ớ một số tinh như Long An, Lâm Dồng, Đồng Tháp, Tiền Giang v.

Người Khmer ở Nam Bộ đa phần theo Phật giáo Nam tông. Họ sinh hoạt trong 462 chùa và 45 Sa-la-tean ở khẳp khu vực Nam Bộ (Tài liệu Hội nghị kỳ V- khỏa VIII Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, thành phố Hồ Chí Minh, ngày 18/01/2021). Vì thế, Phật giáo Nam tông chiếm vai trò vị trí rất quan trọng trong đời song tâm linh, văn hóa - xã hội và nhiêu lình vực khác của người Khmer ở Nam Bộ. Ngoài ra, trong quá trình cộng cư với các tộc người Kinh, người Hoa, người Chăm.

người Khmer đã giao lưu, tiếp biển văn hóa của các tộc người này, tạo nên sắc thái văn hóa đặc sắc trong xã hội Khmer ở Nam Bộ. Điều này được thể hiện rõ nét qua hệ thống nghi lễ - lễ hội trong cộng đồng tộc người, mà cụ thế là nghi lễ vòng đời người. Nghi lễ vòng đời người Khmer ở Nam Bộ tuy có nhiều học giả nghiên cứu. nhưng không nhiều công trình làm sáng tỏ giá trị của nghi lễ này trong đời sống cá nhân và cộng đồng của người Khmer ở đây.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh hội nhập và phát triển ở Việt Nam hiện nay, đặc trưng văn hóa của tộc người thiểu số trong đó có nghi lễ vòng đời đang bị tác động, biến dạng, những giá trị truyền thống bị phai nhạt dần. Do đó, chúng tôi tiếp tục chọn lĩnh vực này đe nghiên cứu nhằm bổ 2 sung cho những vấn đề còn đang “bo ngó”, đang “khiếm khuyết”. Vì vậy, tên đề tài được chọn đế làm luận án tiến sĩ ngành Dân tộc học là “Diễn trình và giá trị nghi lễ vòng đời trong cộng đồng của người Khmer ơ Nam Bộ Thực hiện nghiên cứu này nhằm bồ sung nguồn tư liệu về giá trị của nghi lễ người Khmer ở Nam Bộ, và đó cũng chính là tinh thần trách nhiệm và sự trân trọng tri ân của những người con của dân tộc đối với thành quả lao động sáng tạo, chống chọi với thiên nhiên, giao lun, tiếp thu tinh hoa văn hóa của tiền nhân, để không ngừng hoàn thiện, đế làm tài sản vô giá cho thế hệ mai sau theo đúng tinh thần Nghị quyết Trung ưomg V khóa Vlll là: “Văn hóa Việt Nam là thành quả hàng nghìn năm lao động sáng tạo, đâu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều nền văn minh thể giới đê không ngừng hoàn thiện mình. Văn hóa Việt Nam đã hun đúc nên tâm hôn, khí phách, ban lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang của dân tộc'’' (Nghị quyết 03-NQ/TW ngày 16/7/1998).

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Người Khmer là tộc người sinh sống lâu đời tại vùng đất Nam Bộ. Đây là vùng đất đã có nhiều học giả trong và ngoài nước nghiên cứu, với nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong đó, tộc người Khmer cũng là một trong nhưng đối tượng được rất nhiều công trình đề cập đến với nhiều chủ đề nghiên cứu phong phú, và chủ đề nghi lễ vòng đời cũng có học giả nghiên cứu với góc nhìn khác nhau. Qua các công trình thư tịch mà chúng tôi tiếp cận được về người Khmer ở Nam Bộ của các học giả đi trước, có thể tồng hợp thành các nội dung sau: * Những công trình nghiên cún chung có diêm liên quan đến người Khmer ớ Nam Bộ Trong nhừng thập niên gần đây, các công trình nghiên cửu chung về vùng đất, con người ớ Nam Bộ đà được công bổ ngày càng nhiều và có nhưng đóng góp quan trọng cho việc nghiên cứu, tìm hiểu về khu vực này.

3 Các công trình này có thể kể đến như Lịch sử khai phủ vùng đất Nam Bộ do Huỳnh Lứa chũ biên (năm 1987), Lịch sử khan hoang miền Nam của Sơn Nam (năm 1994), Mấy van đề dân tộc ờ Đồng bằng sông Cừu Long do Mạc Đường chủ biên, Nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 1991. là nhừng công trình đề cập đến lịch sử, tộc người, văn hóa, kinh tế, xã hội. của vùng đất Tây Nam Bộ nói riêng và Nam Bộ nói chung. Công trình Văn hỏa cư dãn Đồng bằng sông Cửu Long do Nguyễn Công Bình chủ biên, Nhà xuất bản Chính trị - Quốc gia phát hành năm 1996 cũng có nội dung phân tích nhiều khía cạnh văn hóa, từ văn hóa vật chất đến văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội cùa các cư dân hiện đang sinh sống ở khu vực Tây Nam Bộ.

Quyển sách cung cấp cho người đọc, người nghiên cứu diện mạo chung về văn hóa của các tộc người ở miền Tây Nam Bộ như Chăm, Hoa, Khmer, Việt. Công trình nghiên cứu về Văn hóa tâm linh Nam Bộ của Nguyễn Đăng Duy do Nhà xuất bán Khoa học xã hội phát hành năm 1997 đi vào một khía cạnh khác của văn hóa. Nội dung là trình bày những tín ngưỡng truyền thống của các cư dân Nam Bộ.