Luận án TS: Sự biểu thị mức độ trong tiếng Việt từ góc nhìn Ngôn ngữ học Nhận thức - ĐH Khoa học Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC VÕ THỊ NGỌC HOA SỰ BIỂU THỊ MỨC ĐỘ TRONG TIẾNG VIỆT TỪ GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HUẾ - 2025 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC VÕ THỊ NGỌC HOA SỰ BIỂU THỊ MỨC ĐỘ TRONG TIẾNG VIỆT TỪ GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 92 29 020 Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Văn Phước HUẾ - 2025 LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến thầy PGS. Nguyễn Công Đức, PGS. Trần Văn Phước cùng quý thầy cô trong, ngoài trường Đại học Khoa học Huế đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này.

Xin cảm ơn những lời động viên, chia sẻ quý báu mà gia đình, đồng nghiệp dành cho tôi. i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các cứ liệu nêu trong luận án là trung thực. Các trích dẫn dùng trong luận án đều có chú thích nguồn rõ ràng.

Các kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kì công trình của tác giả nào khác. Huế, ngày 09 tháng 4 năm 2025 Tác giả luận án Võ Thị Ngọc Hoa ii MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cảm ơn. i Lời cam đoan. ii Mục lục.

iii Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt. vii Danh mục bảng, sơ đồ. viii MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Ngữ liệu nghiên cứu. Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.

Tình hình nghiên cứu về từ ngữ chỉ mức độ của đặc điểm, trạng thái của sự vật, hiện tượng theo quan điểm ngôn ngữ tiền tri nhận. Tình hình nghiên cứu về từ ngữ chỉ mức độ của đặc điểm, trạng thái của sự vật, hiện tượng theo quan điểm ngôn ngữ học tri nhận. Cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài luận án. Cơ sở lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận.

Ý niệm, ý niệm hóa, sơ đồ hình ảnh. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm. Từ đa nghĩa, thành ngữ chỉ mức độ cao, mức độ cực cao của đặc điểm, trạng thái của sự vật, hiện tượng. Tiếng Việt toàn dân và phương ngữ Nam Bộ.

Mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy. Tiểu kết chương 1. SƠ ĐỒ HÌNH ẢNH TRONG Ý NIỆM MỨC ĐỘ ĐẶC ĐIỂM, TRẠNG THÁI CỦA SỰ VẬT, HIỆN TƯỢNG. Sơ đồ hình ảnh trong ý niệm mức độ cao, mức độ cực cao của đặc điểm, trạng thái của con người .35 Căn cứ các phương diện của con người, luận án xác lập các ý niệm đặc điểm, trạng thái của con người theo mô hình sau:.

Sử dụng sơ đồ hình ảnh vật thể để ý niệm hóa mức độ của đặc điểm hình dạng, tính cách, trạng thái cảm xúc, hoạt động, hành động, thái độ của con người. Sử dụng sơ đồ hình ảnh vật chứa để ý niệm hóa mức độ của trạng thái cảm giác, cảm xúc và hoạt động của con người. Sử dụng sơ đồ hình ảnh lên – xuống để ý niệm hóa mức độ của trạng thái cảm xúc của con người. Sử dụng sơ đồ hình ảnh bộ phận – tổng thể để ý niệm hóa mức độ của đặc điểm tính cách, trạng thái của cảm giác, cảm xúc, hoạt động, hành động của con người.

Sử dụng sơ đồ hình ảnh lực để ý niệm hóa mức độ của trạng thái hoạt động, cảm xúc, tính cách, thái độ của con người. Sơ đồ hình ảnh trong ý niệm mức độ cao, mức độ cực cao của đặc điểm, trạng thái của đồ dùng, thực phẩm. Sử dụng sơ đồ hình ảnh vật thể để ý niệm hóa mức độ cực cao của trạng thái hình dạng của đồ dùng, thực phẩm. Sử dụng sơ đồ hình ảnh lực để ý niệm hóa mức độ của trạng thái giá cả của đồ dùng, thực phẩm.

Sơ đồ hình ảnh trong ý niệm mức độ cao, mức độ cực cao của đặc điểm, trạng thái của sự việc. Sử dụng sơ đồ hình ảnh vật thể để ý niệm hóa mức độ của tính chất, trạng thái của sự việc. Sử dụng sơ đồ hình ảnh lực để ý niệm hóa mức độ của tính chất, trạng thái của sự việc. Sơ đồ hình ảnh trong ý niệm mức độ cao, mức độ cực cao của nhiều đặc điểm, trạng thái của các sự vật, hiện tượng.

Tiểu kết chương 2. ẨN DỤ Ý NIỆM, HOÁN DỤ Ý NIỆM MỨC ĐỘ ĐẶC ĐIỂM, TRẠNG THÁI CỦA SỰ VẬT, HIỆN TƯỢNG TRONG TIẾNG VIỆT. Ẩn dụ ý niệm mức độ, hoán dụ ý niệm mức độ của đặc điểm, trạng thái của con người trong tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ của đặc điểm ngoại hình và tình trạng sức khỏe của con người.

Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ của đặc điểm tính cách của con người. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ của trạng thái vị giác của con người trong tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ của trạng thái cảm xúc của con người trong tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm về trạng thái hoạt động, hành động, thái độ của con người trong tiếng Việt.

Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ của đặc tính, trạng thái của đồ dùng, thực phẩm trong tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ của đặc điểm kích cỡ, hình dạng, tính chất vật lý của đồ dùng, thực phẩm trong tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ giá cả của đồ dùng, thực phẩm trong tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ của đặc điểm, trạng thái của sự việc trong tiếng Việt.

Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ tính chất, tình hình và thời gian diễn biến sự việc trong tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ trạng thái kết quả, khối lượng sự việc trong tiếng Việt. Ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm mức độ của đặc điểm, trạng thái của nhiều sự vật, hiện tượng trong tiếng Việt. Tiểu kết chương 3.

DẤU ẤN VĂN HÓA VIỆT QUA TỪ NGỮ CHỈ MỨC ĐỘ CỦA ĐẶC ĐIỂM, TRẠNG THÁI CỦA SỰ VẬT, HIỆN TƯỢNG TRONG TIẾNG VIỆT. Dấu ấn văn hóa sản xuất nông nghiệp. Dấu ấn văn hóa sông nước. Dấu ấn tôn giáo, tín ngưỡng dân gian.

Dấu ấn tôn giáo. Dấu ấn tín ngưỡng dân gian. Dấu ấn văn hóa giao tiếp của người Việt. Lối giao tiếp tế nhị, ý tứ.

Lối giao tiếp cởi mở, thân thiện, dễ dàng tiếp nhận cái mới. Tiểu kết chương 4 .128 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BỐ .132 TÀI LIỆU THAM KHẢO .148 vi DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT GĐ - XH Gia đình – Xã hội MĐC Mức độ cao MĐCC Mức độ cực cao Nxb Nhà xuất bản PVSD Phạm vi sử dụng PNNB Phương ngữ Nam Bộ TVTD Tiếng Việt toàn dân TC Tạp chí SV,HT Sự vật, hiện tượng SĐHA Sơ đồ hình ảnh vii DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ - Danh mục sơ đồ: Sơ đồ 1. Mô hình cấu trúc miền ý niệm đặc điểm, trạng thái của con người. Mô hình cấu trúc miền ý niệm thuộc tính, trạng thái của đồ dùng, thực phẩm.

Mô hình cấu trúc miền ý niệm thuộc tính, trạng thái của sự việc .56 - Danh mục bảng: Bảng 2. Từ ngữ tiếng Việt toàn dân chỉ mức độ cao, mức độ cực cao của đặc điểm, trạng thái con người. Từ ngữ Nam Bộ chỉ mức độ cao, mức độ cực cao của đặc điểm, trạng thái con người. Từ ngữ tiếng Việt toàn dân chỉ mức độ của đặc điểm, trạng thái của đồ dùng, thực phẩm.

Từ ngữ Nam Bộ chỉ ý niệm mức độ của đặc điểm, trạng thái của thuộc tính, trạng thái của đồ dùng, thực phẩm. Từ ngữ tiếng Việt toàn dân chỉ mức độ cao, mức độ cực cao của đặc điểm, trạng thái của sự việc. Từ ngữ Nam Bộ chỉ mức độ cao, mức độ cực cao của đặc điểm, trạng thái của sự việc. Từ ngữ tiếng Việt toàn dân chỉ mức độ cao, mức độ cực cao của nhiều đặc điểm, trạng thái của sự vật, hiện tượng.

Từ ngữ tiếng Nam Bộ chỉ mức độ cao, mức độ cực cao của nhiều đặc điểm, trạng thái của sự vật, hiện tượng. Sơ đồ hình ảnh vật thể là cây nông nghiệp, nông sản (1); thực phẩm được chế biến từ nông sản (2) trong TVTD và PNNB. Sơ đồ hình ảnh vật thể là phương tiện sản xuất nông nghiệp (3) và sự vật, hiện tượng thiên nhiên có chi phối, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp (4) trong TVTD và PNNB. Sơ đồ hình ảnh bộ phận – tổng thể thể hiện hoạt động sản xuất nông nghiệp trong TVTD và PNNB.

Sơ đồ hình ảnh vật thể là thủy sinh (1) và là phương tiện đi lại, sản xuất trên sông nước (2) trong TVTD và PNNB Bảng 4. Sơ đồ hình ảnh lực là hoạt động của con người trên sông nước trong TVTD và PNNB Bảng 4. Sơ đồ hình ảnh vật thể là nhân vật tôn giáo trong TVTD và PNNB. Ngũ hành và bộ phận cơ thể tương ứng.

Sơ đồ hình ảnh vật thể là nhân vật tín ngưỡng dân gian (1), sơ đồ hình ảnh bộ phận – tổng thể là bộ phận cơ thể người (2) trong TVTD và PNNB. Từ ngữ thể hiện tính cởi mở, thân thiện, dễ dàng tiếp nhận cái mới của người Việt thể hiện qua tiếng Việt toàn dân và phương ngữ Nam Bộ .123 ix MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Mỗi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan đều có đặc điểm, phẩm chất, trạng thái riêng của mình. Con người thường sử dụng ngôn ngữ để đánh giá đặc tính, phẩm chất, trạng thái của các thực thể đó.

Trong tiếng Việt, nhóm từ vựng chỉ mức độ của thuộc tính, trạng thái của sự vật, hiện tượng cực kì phong phú. Ngoài các từ chỉ mức độ đánh giá “chính danh” như các phụ từ chỉ mức độ “hơi, rất, lắm, quá, …”, từ láy (khít khịt, sạch sành sanh, …), trợ từ (tận, những, tới, mỗi .