Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Phân tích diễn ngôn văn bản hành chính cấp địa phương tại Quảng Nam và Đà Nẵng - Trương Thị Thủy (ĐH Huế)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TRƯƠNG THỊ THỦY NGÔN NGỮ VĂN BẢN HÀNH CHÍNH CẤP ĐỊA PHƯƠNG TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN (KHẢO SÁT TẠI TỈNH QUẢNG NAM VÀ THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Huế, 2023 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TRƯƠNG THỊ THỦY NGÔN NGỮ VĂN BẢN HÀNH CHÍNH CẤP ĐỊA PHƯƠNG TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN (KHẢO SÁT TẠI TỈNH QUẢNG NAM VÀ THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG) Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Nguyễn Tư Sơn Huế, 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Việc giải quyết các vấn đề đặt ra cũng như các kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là hoàn toàn trung thực, chính xác và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ Trương Thị Thuỷ i DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT CDA: Critical Discourse Analysis SFG: Systemic Functional Grammar UBND: Uỷ ban nhân dân ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

i DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC BẢNG. Lí do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. 6 Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN. Tổng quan vấn đề nghiên cứu.

Tình hình nghiên cứu về văn bản hành chính. Tình hình nghiên cứu ứng dụng lí thuyết phân tích diễn ngôn. Tình hình nghiên cứu diễn ngôn văn bản hành chính. Diễn ngôn và phân tích diễn ngôn.

Văn bản hành chính và diễn ngôn văn bản hành chính. Tiểu kết chương 1. 37 Chương 2 CHỨC NĂNG KINH NGHIỆM CỦA DIỄN NGÔN VĂN BẢN HÀ NH CHÍ NH. Chức năng kinh nghiệm của diễn ngôn văn bản hành chính thể hiện qua các kiểu quá trình.

Các kiểu quá trình trong diễn ngôn. Các kiểu quá trình trong diễn ngôn văn bản hành chính. Chức năng kinh nghiệm của diễn ngôn văn bản hành chính thể hiện qua hiện tượng danh hoá. Danh hóa và hiện tượng danh hoá trong tiếng Việt.

Danh hóa trong diễn ngôn văn bản hành chính. Tiểu kết chương 2. 71 Chương 3 CHỨC NĂNG LIÊN NHÂN CỦA DIỄN NGÔN VĂN BẢN HÀ NH CHÍ NH. Chức năng liên nhân của diễn ngôn văn bản hành chính thể hiện qua từ ngữ xưng hô.

Xưng hô và các chức năng của từ ngữ xưng hô trong giao tiếp. Xưng hô trong diễn ngôn văn bản hành chính. Chức năng liên nhân của diễn ngôn văn bản hành chính thể hiện qua lực ngôn trung. Lực ngôn trung trong diễn ngôn.

Lực ngôn trung trong diễn ngôn văn bản hành chính. Tiểu kết chương 3. 102 Chương 4 CHỨC NĂNG TẠO VĂN BẢN CỦA DIỄN NGÔN VĂN BẢN HÀ NH CHÍ NH. Chức năng tạo văn bản của diễn ngôn văn bản hành chính thể hiện qua cấu trúc.

Về cấu trúc diễn ngôn. Cấu trúc diễn ngôn văn bản hành chính. Chức năng tạo văn bản của diễn ngôn văn bản hành chính thể hiện qua Đề - Thuyết. Về cấu trúc Đề - Thuyết.

Đề - Thuyết trong diễn ngôn văn bản hành chính. Chức năng tạo văn bản của diễn ngôn văn bản hành chính thể hiện qua liên liên kết và mạch lạc. Về liên kết và mạch lạc. Liên kết và mạch lạc trong diễn ngôn văn bản hành chính.

Tiểu kết chương 4. 139 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 143 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 144 NGỮ LIỆU KHẢO SÁT iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Thống kê các kiểu quá trình .2: Thống kê các động từ chỉ quá trình phát ngôn .3: Thống kê các động từ chỉ quá trình vật chất .4: Thống kê ngữ liệu danh hóa .5: Thống kê số lần xuất hiện của danh hóa .6: Thống kê số lượng danh hóa với việc, sự.1: Thống kê “xưng” trong văn bản hành chính .2: Thống kê “hô” trong văn bản hành chính .3: Thống kê “xưng - hô” trong văn bản hành chính .4: Thống kê các động từ ngữ vi trong văn bản hành chính.5: Thống kê các hành vi ngôn ngữ trong văn bản hành chính .6: Thống kê động từ ngữ vi trong hành vi cầu khiến .7: Thống kê động từ ngữ vi trong hành vi báo cáo.8: Thống kê động từ ngữ vi trong hành vi chấp thuận.1: Thống kê Đề chủ đề trong văn bản hành chính .2: Thống kê liên từ và, với.

Lí do chọn đề tài Diễn ngôn nằm trong rất nhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống: có thể là diễn ngôn giao tiếp hàng ngày trong gia đình, giữa bạn bè và những người thân thuộc; có thể là diễn ngôn trong văn chương, trong khoa học; có thể là diễn ngôn trong sách giáo khoa, trong lĩnh vực giáo dục; trong quảng cáo và truyền thông đại chúng; trong những bài diễn văn chính trị hay trong văn bản hành chính, pháp luật, v.v… Phân tích diễn ngôn có thể nghiên cứu, ứng dụng không chỉ đóng khung trong nội bộ ngành ngôn ngữ học mà còn liên quan đến nhiều ngành khoa học khác nhau. Phân tích diễn ngôn hiện là một lĩnh vực đang được các nhà ngôn ngữ học trên thế giới quan tâm. Nhiều người coi đây là ngữ pháp văn bản giai đoạn 2 để phân biệt với ngữ pháp văn bản giai đoạn 1 của những năm đầu thế kỷ XX. Sự khác biệt của hai giai đoạn này là ở chỗ: trong khi ngữ pháp văn bản giai đoạn 1 tập trung vào khái niệm liên kết về hình thức (cohesion), thì ngữ pháp văn bản giai đoạn 2 lại tập trung vào khái niệm liên kết về nội dung, tức mạch lạc (coherence) của diễn ngôn.

Với những công trình mẫu mực của Leech, Widdowson, Brown và Yule và một số nhà nghiên cứu khác, phân tích diễn ngôn đã trở thành một trong những lĩnh vực mũi nhọn của ngôn ngữ học ứng dụng. Ở Việt Nam, trong những năm gần đây, diễn ngôn ngày càng thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và đã đạt được những kết quả ban đầu rất quan trọng. Có thể nói, đây chính là hướng đi mới của ngôn ngữ học. Trong những nghiên cứu về diễn ngôn, đã có một vài công trình nghiên cứu quan tâm đến diễn ngôn văn bản hành chính, bởi tính cần thiết của loại hình văn bản này trong hoạt động xã hội.

Văn bản nói chung và văn bản hành chính nói riêng có vai trò rất quan trọng trong việc thiết lập các mối quan hệ giữa các cá nhân, các đơn vị với nhau. Có thể thấy, xã hội ngày càng phát triển thì vai trò của các văn bản hành chính ngày càng lớn. Mọi hoạt động của các cơ quan nhà nước, các 1 tổ chức xã hội từ lĩnh vực kinh tế đến lĩnh vực chính trị đều được điều hành thông qua loại văn bản này. Do đó, việc soạn thảo, xử lí văn bản có vai trò quan trọng trong cuộc sống nói chung và trong mỗi ngành nghề nói riêng.

Hiện nay, vai trò đó ngày càng được nâng cao do nhu cầu phát triển của công tác quản lí xã hội. Điều đó càng cho thấy rằng, việc rèn luyện kĩ năng soạn thảo và xử lí văn bản đối với người Việt cần được quan tâm. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn bản hành chính và vấn đề soạn thảo văn bản hành chính. Tuy nhiên, những nội dung nghiên cứu và trình bày trong các công trình của người đi trước chủ yếu tập trung nghiên cứu những vấn đề mang tính lí luận nói chung, hoặc chỉ lướt qua đă ̣c điể m ngôn ngữ lồ ng ghép trong cả thể thức, ki ̃ thuâ ̣t trình bày.

Bên cạnh đó, khi nghiên cứu về thể loại văn bản quản lí nhà nước, các công trình nghiên cứu thường tập trung khảo sát văn bản quy phạm pháp luật. Cho đế n nay, việc nghiên cứu văn bản hành chính thông thường của chính quyền địa phương với tư cách là đối tượng nghiên cứu của phân tích diễn ngôn vẫn chưa được quan tâm nhiều. Trong quá trình nghiên cứu và khảo sát, chúng tôi nhâ ̣n thấ y, ngôn ngữ văn bản hành chính nói chung, văn bản hành chính thông thường cấp địa phương nói riêng cần vừa chuẩn mực, vừa giản dị, gần gũi, dễ hiểu. Hiện nay, một bộ phận công chức văn phòng còn ha ̣n chế về mă ̣t ngôn ngữ trong soa ̣n thảo văn bản hành chính và ho ̣ cầ n đươ ̣c bồ i dưỡng nhiều hơn ở khiá ca ̣nh này.

Từ thực tế trên, chúng tôi thiết nghĩ, nghiên cứu ngôn ngữ văn bản hành chính cấp địa phương từ góc nhìn phân tích diễn ngôn là vấn đề cần làm đối với người nghiên cứu ngôn ngữ và đặc biệt là nghiên cứu ngôn ngữ văn bản hành chính. Việc đi sâu nghiên cứu đề tài này hứa hẹn sẽ có nhiều điều bổ ích và thiết thực. Nó không chỉ phu ̣c vu ̣ tố t hơn cho công tác chuyên môn của bản thân tác giả, mà còn giúp những người hoạt động trong lĩnh vực soạn thảo văn bản hành chính có thể tham khảo để thực hiện tốt hơn công việc của mình, góp phần giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. 2 Vì những lí do trên, chúng tôi cho ̣n đề tài Ngôn ngữ văn bản hành chính cấp địa phương từ góc nhìn phân tích diễn ngôn (khảo sát tại tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng) với mong muốn làm rõ hơn các chức năng của ngôn ngữ văn bản hành chính thông thường cấp địa phương trên cơ sở của lí thuyết phân tích diễn ngôn.

Mục đích nghiên cứu - Nghiên cứu đề tài nhằm làm sáng tỏ đặc trưng diễn ngôn văn bản hành chính từ quan điểm ngôn ngữ học chức năng hệ thống của Halliday. - Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần vào việc làm nguồ n tài liê ̣u tham khảo phục vụ cho công tác giảng dạy và học tập về văn bản hành chính. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án xác định những nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản sau: - Hệ thống hóa những vấn đề lí luận về diễn ngôn, phân tích diễn ngôn và về văn bản hành chính, ngôn ngữ văn bản hành chính; - Nghiên cứu tổng quan làm cơ sở cho việc thực hiện đề tài; - Trên cơ sở những vấn đề lí luận, luận án tiến hành khảo sát, phân tích ngữ liệu ở các phương diện: chức năng kinh nghiệm, chức năng liên nhân và chức năng tạo văn bản của diễn ngôn văn bản hành chính cấp địa phương. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4.