Luận án Tăng Minh Châu: Dịch địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam sang Anh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TĂNG MINH CHÂU ĐỊA DANH LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAM VÀ CÁCH CHUYỂN DỊCH SANG TIẾNG ANH Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 922 90 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1.TS PHẠM HÙNG VIỆT 2. TRẦN THỊ MINH PHƯỢNG Hà Nội - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những tư liệu và số liệu trong luận án là trung thực. Đề tài nghiên cứu và các kết quả chưa được ai công bố.

Nội dung luận án có tham khảo và sử dụng hệ thống ngữ liệu từ các sách, báo, nguồn tư liệu đăng trên các trang thông tin điện tử theo danh mục tài liệu tham khảo của luận án. Tác giả luận án Tăng Minh Châu LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến lãnh đạo Khoa Văn hóa - Ngôn ngữ học, Ban lãnh đạo Học viện Khoa học Xã hội cùng toàn thể cán bộ, nhân viên, quý thầy cô giáo của Học viện Khoa học Xã hội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu, triển khai thực hiện luận án. Đặc biệt, tôi xin gửi lời tri ân đến PGS.TS Phạm Hùng Việt và TS. Trần Thị Minh Phượng đã luôn tận tình hướng dẫn, góp ý, định hướng cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án của mình.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám đốc Công ty lữ hành quốc tế V&V travel đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu, hoàn thành nhiệm vụ học thuật được giao phó. Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp luôn quan tâm, động viên và đồng hành cùng tôi, tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận án này.HCM, tháng 01 năm 2024 Tác giả luận án Tăng Minh Châu MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Tình hình nghiên cứu địa danh. Tình hình nghiên cứu về địa danh lịch sử văn hóa trên thế giới và Việt Nam. Tình hình nghiên cứu về dịch thuật trên thế giới và Việt Nam. Về địa danh và phân loại địa danh.

Khái niệm địa danh lịch sử văn hóa. Vấn đề về từ, ngữ và nghĩa của từ. Về lí thuyết tên gọi và định danh. Một số vấn đề về lý thuyết chuyển dịch.

Tiểu kết chương 1. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO HỆ THỐNG ĐỊA DANH LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAM. Vấn đề thu thập - phân loại địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam. Nguyên tắc thu thập và phân loại địa danh.

Kết quả thu thập và phân loại địa danh. Đặc điểm phân loại địa danh. Tiêu chí phân loại địa danh. Địa danh tự nhiên - không tự nhiên.

Tiêu chí nguồn gốc ngôn ngữ. Vấn đề cấu trúc địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam. Mối quan hệ giữa thành tố chung và thành tố riêng trong cấu trúc địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam. Thành tố chung.

Thành tố riêng. Tiểu kết chương 2. ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH HỆ THỐNG ĐỊA DANH LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAM. Vấn đề phân loại ý nghĩa.

Đặc điểm định danh địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam. Định danh theo phương thức tự tạo. Định danh bằng phương thức chuyển hóa. Mối quan hệ giữa tác thể định danh - chủ thể định danh - ý nghĩa địa danh.

Tiểu kết chương 3. THỰC TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT CHUYỂN DỊCH ĐỊA DANH LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAM SANG TIẾNG ANH. Các tiêu chí đảm bảo tương đương của sản phẩm dịch thuật. Thực trạng cách chuyển dịch hệ thống địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam.

Kết quả khảo sát kiểu loại tương đương sản phẩm dịch thuật địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam. Tương đương thành tố chung. Tương đương thành tố riêng. Những thuận lợi và khó khăn trong chuyển dịch hệ thống địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam.

Phương hướng và giải pháp chuẩn hóa chuyển dịch Việt - Anh địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam. Phương hướng chuẩn hóa chuyển dịch. Giải pháp chuẩn hóa chuyển dịch. Ý kiến đề xuất chuyển dịch Việt - Anh địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam.

Về chuẩn hóa hình thức sản phẩm chuyển dịch. Về chuẩn hóa nội dung sản phẩm chuyển dịch. Tiểu kết chương 4. 135 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

140 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BVHTT & DL Bộ Văn hóa Thể thao & Du lịch DTQGĐB Di tích quốc gia đặc biệt DTTS Dân tộc thiểu số ĐDCTNT Địa danh công trình nhân tạo ĐDKG2C Địa danh không gian 2 chiều ĐDKG3C Địa danh không gian 3 chiều ĐDLSVH Địa danh lịch sử văn hóa ĐDLSVHVN Địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam ĐDTN Địa danh tự nhiên ĐDV Địa danh vùng YTAA Yếu tố Ấn - Âu DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ 1. BẢNG BIỂU Bảng 2.2: Bảng kết quả thu thập ĐDLSVHVN theo đối tượng địa lý .2: Bảng thống kê kết quả phân loại ĐDLSVHVN .2: Bảng thống kê số lượng âm tiết ĐDLSVHVN .3: Bảng thống kê đặc điểm cấu tạo âm tiết thành tố riêng ĐDLSVHVN .1: Bảng phân loại định danh thành tố chung xét theo loại hình ĐDLSVHVN .2: Bảng đặc điểm định danh phức của địa danh tự nhiên .3: Bảng đặc điểm định danh phức của địa danh công trình nhân tạo .4: Bảng đặc điểm định danh phức của địa danh hành chính .5: Bảng đặc điểm định danh phức của địa danh vùng .1: Bảng khảo sát tương đương “từ - từ” trong thành tố chung .2: Bảng khảo sát tương đương “từ - ngữ” trong thành tố chung .3: Bảng khảo sát tương đương “ngữ - ngữ” trong thành tố chung .4: Bảng khảo sát tương đương “ngữ - từ” trong thành tố chung .5: Bảng khảo sát tương đương “1:1” trong thành tố chung .6: Bảng khảo sát tương đương “1:2” trong thành tố chung .7: Bảng khảo sát tương đương “1:3” trong thành tố chung .1: Bảng khảo sát tương đương “từ - từ” trong thành tố riêng .2: Bảng khảo sát tương đương “từ - ngữ” trong thành tố riêng .3: Bảng khảo sát tương đương “ngữ - ngữ” trong thành tố riêng .4: Bảng khảo sát “Bất tương đương” trong thành tố riêng .5: Bảng khảo sát tương đương “1:1” trong thành tố riêng .6: Bảng khảo sát tương đương “1:2” trong thành tố riêng .1: Bảng đề xuất chuẩn hóa sản phẩm chuyển dịch về hình thức .1: Bảng đề xuất chuẩn hóa sản phẩm dịch thành tố chung địa danh bằng phương pháp “từ đối từ” và “dịch thông báo” .2: Bảng đề xuất chuẩn hóa sản phẩm dịch thành tố riêng địa danh bằng phương pháp “từ đối từ” .3: Bảng đề xuất chuẩn hóa sản phẩm dịch thành tố riêng địa danh bằng phương pháp “dịch thông báo” .4: Bảng đề xuất chuẩn hóa sản phẩm dịch địa danh kết hợp 3 phương pháp .3: Qui trình diễn dịch trong phương pháp dịch giải nghĩa .2: Sơ đồ mô hình phân loại hệ thống ĐDLSVHVN .4: Mối quan hệ ba khái niệm trong định danh. MÔ HÌNH Mô hình 2.5: Mô hình cấu trúc ĐDLSVHVN. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm đầu thế kỷ XXI, đất nước Việt Nam từng bước nâng tầm phát triển nền kinh tế vĩ mô và phần nào đạt những kết quả khả quan từ các ngành kinh tế trọng tâm và mũi nhọn.

Trong thời gian tới, cùng với sự phát triển vượt bậc của công nghệ 4.0, Việt Nam hứa hẹn hội nhập hiệu quả và nhanh chóng với thời đại công nghệ cao hiện nay của thế giới. Một trong những thành công vượt bậc trong nền kinh tế của Việt Nam là sự phát triển của các ngành công nghiệp du lịch, ngành công nghiệp “không khói”. Du lịch Việt Nam bắt đầu có những bước tiến đáng kể khi chúng ta được UNESCO công nhận hơn 30 di sản thế giới ở nhiều hạng mục khác nhau tính đến tháng 10 năm 2019. Nhiều di tích, địa danh được các tạp chí uy tín trên thế giới như Forbes, Travellers bầu chọn là những điểm đến được du khách toàn thế giới ưa thích.

Trong quá trình hội nhập thế giới, công tác nghiên cứu về từ ngữ du lịch góp phần chuẩn hóa hệ thuật ngữ du lịch ở nước ta hiện nay còn đơn điệu và thiếu tính hệ thống. Tác giả đơn cử một phần nhỏ trong bức tranh từ ngữ của cả ngành du lịch đó là hệ thống địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam (ĐDLSVHVN). Công việc xác định các từ ngữ chuyên ngành này tưởng chừng đơn giản nhưng cho đến hiện nay, vẫn chưa có một quyển từ điển chính thức để làm cơ sở tra cứu cho các từ ngữ chuyên môn thuộc ĐDLSVHVN. Nếu có chỉ là các cuốn từ điển biên soạn mà tác giả nêu các từ ngữ chỉ tên gọi sau đó giải nghĩa bằng tiếng Việt dựa trên tên gọi của các ĐDLSVHVN.

Vì vậy, việc nghiên cứu đối dịch Việt Anh giữa các ĐDLSVHVN chủ yếu được thực hiện bằng phương pháp vay mượn trực tiếp, tra cứu từ điển sau đó chuyển sang ngữ đích (tiếng Anh). Việc chuyển ngữ không được thực hiện trên cơ sở phân tích cấu tạo từ pháp, ngữ nghĩa từ vựng để xác định nghĩa cũng như ý nghĩa của các thành tố trực thuộc địa danh. Những năm qua, đã có những nghiên cứu ban đầu về đối chiếu ngôn ngữ trong lĩnh vực Du lịch như luận án “Đối chiếu thuật ngữ du lịch Anh Việt” của Lê Thị Thúy Hà (2014); Từ điển du lịch Việt Nam (Nhiều tác giả) (2011); Tourism through festivals in Vietnam của Lê Thị Tuyết Mai (2012); một số tài liệu khác được cho là cung cấp các thuật ngữ về chuyên ngành lữ hành cũng đa 1 phần dựa vào giải nghĩa từ điển và chuyển ngữ trực tiếp mà chưa được nghiên cứu học thuật một cách có hệ thống. Tựu trung, việc nghiên cứu và xác lập định danh ngôn ngữ cho các ĐDLSVHVN là công việc hết sức cần thiết tại thời điểm đất nước đang xúc tiến công tác tuyên truyền, quảng bá về hình ảnh đất nước con người Việt Nam.

Du lịch Việt Nam đang từng bước khẳng định vị trí và thương hiệu trên bản đồ du lịch thế giới. Trong 20 năm làm công tác hướng dẫn du lịch và gần 10 năm tham gia công tác giảng dạy thực tế tại các trường cao đẳng, đại học chuyên ngành lữ hành ở thành phố Hồ Chí Minh, nhận thấy việc nghiên cứu về vấn đề này là rất cần thiết, chúng tôi chọn đề tài “ĐỊA DANH LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAM VÀ CÁCH CHUYỂN DỊCH SANG TIẾNG ANH” làm đề tài của luận án.