Biểu thức quy chiếu trong văn bản khoa học xã hội - Luận án Nguyễn Đức Long

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN ĐỨC LONG BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9 22 90 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGÔ HỮU HOÀNG HÀ NỘI - 2024 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Đức Long MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án. Đóng góp của luận án.

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT. Tổng quan tình hình nghiên cứu biểu thức quy chiếu.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Tình hình nghiên cứu biểu thức quy chiếu ở Việt Nam. Vấn đề giao tiếp. Giao tiếp từ phương diện Dụng học.

Biểu thức quy chiếu. Văn bản và văn bản khoa học xã hội. Đặc điểm cấu trúc, ngôn ngữ của văn bản khoa học xã hội. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG MỘT SỐ VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI.

Biểu thức tên riêng. Biểu thức miêu tả. Biểu thức chỉ xuất. Các dạng kết hợp.

Biểu thức tên riêng kết hợp với miêu tả. Biểu thức tên riêng kết hợp với chỉ xuất. Biểu thức miêu tả kết hợp với chỉ xuất. Biểu thức tên riêng kết hợp với miêu tả và chỉ xuất.

Cơ sở để thành lập biểu thức quy chiếu. ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA NGỮ DỤNG CỦA BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG MỘT SỐ VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI. Đặc điểm ngữ nghĩa. Tỷ lệ biểu thức quy chiếu xác định và không xác định.

Đặc điểm ngữ dụng của các biểu thức quy chiếu trong các văn bản khoa học xã hội123 3. Đặc điểm của biểu thức quy chiếu .2 Nhận diện đối tượng biểu thức quy chiếu trỏ tới trong các bài viết khoa học xã hội. 147 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

152 PHỤ LỤC 1: DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐƯỢC TRÍCH DẪN. 160 PHỤ LỤC 2: CÁC BIỂU THỨC QUY CHIẾU TRONG VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI. 166 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BTQCXĐ biểu thức quy chiếu xác định BTQCKXĐ biểu thức quy chiếu không xác định ĐT định tố NNL nguồn ngữ liệu P phụ Phs phụ sau Pht phụ trước Trt trung tâm MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Hiện nay, xu hướng trong lĩnh vực ngôn ngữ học là tập trung nghiên cứu sâu rộng các vấn đề liên quan đến đời sống hàng ngày và hoạt động giao tiếp.

Ngôn ngữ học chú trọng chức năng phục vụ trao đổi thông tin và tương tác giữa con người với nhau. Các nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu rộng rãi về sự đa dạng của lời nói, xét theo góc độ chung nhất của hệ thống ngôn ngữ. Từ các nghiên cứu của Searle [97] và Austin [73], các nhà ngôn ngữ học đã phát triển dụng học, trong đó quy chiếu và biểu thức quy chiếu được coi là một trong những khía cạnh quan trọng. Quy chiếu (reference), hiểu theo nghĩa chung nhất, là việc người nói, người viết chỉ cho người nghe, người đọc biết mình đang đề cập tới đối tượng nào.

Quy chiếu, còn gọi là chiếu vật, hoặc sở chỉ, như Asher định nghĩa, là “Thực thể trong thế giới hiện thực được chỉ ra bằng một sự diễn đạt ngôn từ” [72, 5164]. Trong luận án này, chúng tôi dùng thuật ngữ “quy chiếu”. Frege cho rằng “Biểu thức quy chiếu là một biểu thức trỏ tới một vật thể duy nhất, nói cách khác, đây là sự mô tả xác định” (dẫn theo Fontain, L. Theo Dictionary of semiotics của Martin, B., “biểu thức quy chiếu là những từ chỉ có nghĩa một phần: để có thể tìm hiểu được nghĩa toàn thể của nó trong một trường hợp cụ thể, ta phải quy chiếu tới một đối tượng khác” [94, 109].

Theo tác giả Nguyễn Thiện Giáp [23], “Thuật ngữ quy chiếu được các nhà ngôn ngữ học dùng để chỉ mối quan hệ giữa các yếu tố ngôn ngữ với các sự vật, biến cố, hành động, tính chất mà chúng thay thế” [23, 372]. Còn biểu thức quy chiếu (referring expression) là những đơn vị ngôn ngữ mà người nói, người viết sử dụng để “trỏ” về một đối tượng nào đó, giúp cho người nghe, người đọc hiểu được đối tượng nào đang được nhắc tới, đề 1 cập tới. Hurford, Heasley and Smith [88] định nghĩa “Biểu thức quy chiếu là bất cứ biểu thức ngôn ngữ nào được dùng trong một phát ngôn để ám chỉ tới điều gì đó hoặc ai đó (hoặc tới một tập hợp rõ ràng, không hạn định các vật hoặc người), tức là dùng để chỉ một đối tượng cụ thể xuất hiện trong tâm trí họ”. used with a particular referent in mind) [88, 37].

Tác giả Nguyễn Thiện Giáp [23] cho rằng biểu thức quy chiếu là “những hình thức ngôn ngữ mà người nói hoặc người viết đã dùng cho phép người nghe, người đọc nhận diện cái gì đó. Các tên riêng, chẳng hạn Hà Nội, Hải Phòng, Trà Vinh, Hùng, Tuấn, v. là những biểu thức quy chiếu ít phụ thuộc vào hoàn cảnh giao tiếp nhất. Biểu thức quy chiếu có thể là các danh ngữ xác định, chẳng hạn: phóng viên này, ca sỹ kia, cô sinh viên ấy…; các danh ngữ không xác định, chẳng hạn: một phóng viên nào đó, một ca sỹ nào đó…; các đại từ chỉ ngôi, chẳng hạn: tôi, mày, nó, họ, v.

Biểu thức quy chiếu đóng vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình giao tiếp, giúp người đọc hoặc người nghe nhận biết một cách chính xác và nhanh chóng đối tượng mà người viết hoặc người nói đang ám chỉ tới. Giả sử không sử dụng biểu thức quy chiếu, người nói hoặc người viết sẽ phải dùng một lượng lớn từ ngữ hoặc câu chữ để mô tả, giải thích mới có thể chỉ ra một cách rõ ràng đối tượng cụ thể mà họ muốn đề cập tới. Cao Xuân Hạo [27] cho rằng: “Muốn biết một câu nói ra phản ánh sự tình cụ thể nào, có giá trị chân lý hay không, phải biết sở chỉ của các thành tố của nó” [27, 114]. Trong các công bố khoa học xã hội, nhà khoa học và độc giả được xem là các bên của một cuộc đối thoại đặc biệt thông qua văn bản, và đối tượng độc giả thường thay đổi liên tục.

Thậm chí đối với cùng một độc giả, sự khác 2 biệt về độ tuổi, kinh nghiệm và mức độ quen thuộc với chủ đề nghiên cứu sẽ xảy ra theo diễn trình thời gian: cùng một độc giả đó, nhưng ở lần đầu tiên đọc tác phẩm và lần đọc sau đó rất lâu (ví dụ, 20 năm) sẽ có sự khác biệt lớn về độ tuổi, trình độ, kinh nghiệm của độc giả, điều này có thể dẫn tới những phản ứng khác nhau với bài viết. Do đó, tác giả cần chủ động sử dụng biểu thức quy chiếu phù hợp để duy trì tính chuyên nghiệp khi triển khai lập luận, giúp tránh khỏi những phản ứng tiêu cực từ độc giả. Việc sử dụng các biểu thức quy chiếu đa dạng không chỉ làm cho văn bản trở nên phong phú hơn, mà còn ngăn chặn sự lặp lại nhàm chán, đồng thời tạo ra sự liên kết mạch lạc hơn trong bài viết. Điều này giúp độc giả dễ dàng nắm bắt nội dung hơn và tăng tính thú vị của bài viết.

Theo tác giả Nguyễn Thiện Giáp [23], “quy chiếu rõ ràng gắn với ý định và niềm tin của người nói khi sử dụng ngôn ngữ. Để có sự quy chiếu đúng chúng ta phải công nhận vai trò của suy luận, bởi vì giữa các thực thể và các từ không có mối liên hệ trực tiếp nên nhiệm vụ của người nghe là phải suy luận đúng người nói có ý định nhận diện thực thể nào khi dùng một biểu thức quy chiếu” [2, 90]. Tức là, bản thân các từ không tự trỏ tới các thực thể bên ngoài thế giới, mà người nói, người viết sử dụng biểu thức ngôn ngữ để trỏ tới đối tượng bên ngoài, và người nghe, người đọc có thể hiểu được, suy luận được đối tượng nào đang được đề cập tới. Yule [69] cho rằng, quy chiếu hoặc sở chỉ không chỉ là một khía cạnh tự nhiên của ngôn ngữ, mà thực tế đó là một hoạt động của con người.

Do đó, cần nhận ra rằng từ ngữ không tự “chỉ” đến một đối tượng cụ thể một cách tự động. Khả năng này chỉ có con người mới thực hiện được. Vì vậy, trong giao tiếp nói chung, trong văn bản khoa học xã hội nói riêng, quy chiếu đóng vai trò quan trọng như một cơ sở giúp nhận diện và phân loại các đối tượng mà người nói hoặc người viết muốn chỉ đến. Điều này cũng là một trong những vấn đề quan trọng đầu tiên của ngôn ngữ học khi xác định độ chân thực của một phát ngôn.

3 Trong giao tiếp ngôn ngữ, quy chiếu và biểu thức quy chiếu là những yếu tố thường xuyên xuất hiện. Đặc biệt, trong lĩnh vực văn bản khoa học xã hội, các biểu thức quy chiếu thường được lựa chọn kỹ càng, mang văn phong nghiên cứu khoa học. Việc tìm hiểu kỹ về chúng là cần thiết để giúp hiểu đúng và sâu sắc hơn về nội dung của văn bản. Theo tác giả Nguyễn Thiện Giáp [23], “Trong ngữ cảnh mà mọi người đều nhìn thấy dùng các đại từ làm biểu thức quy chiếu có thể đủ để quy chiếu thành công, nhưng ở những chỗ việc nhận diện khó khăn hơn thì có thể dùng những danh ngữ phức tạp” [23, 90].

Việc nghiên cứu các biểu thức ngôn ngữ, những “danh ngữ phức tạp” – thuật ngữ của tác giả Nguyễn Thiện Giáp, để quy chiếu đúng đối tượng trong văn bản khoa học xã hội nói riêng, văn bản khoa học nói chung là điều rất cần thiết. Trên thế giới, biểu thức quy chiếu và tính mạch lạc của nó trong diễn ngôn là những vấn đề được nhiều nhà ngôn ngữ học trong các lĩnh vực cú pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng học quan tâm, nghiên cứu. Biểu thức quy chiếu có thể được nghiên cứu từ phương diện ký hiệu học, như công trình của Halliday [83], hay từ phương diện ngữ pháp chức năng cũng của chính Halliday [84].