Nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa từ vựng văn hóa Việt - Anh - Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN LIÊN HƢƠNG NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU NGỮ NGHĨA TỪ VỰNG VĂN HÓA VIỆT - ANH (TRÊN TƢ LIỆU MỘT SỐ NHÓM TỪ) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN LIÊN HƢƠNG NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU NGỮ NGHĨA TỪ VỰNG VĂN HÓA VIỆT - ANH (TRÊN TƢ LIỆU MỘT SỐ NHÓM TỪ) Chuyên ngành: Ngôn ngữ học So sánh – đối chiếu Mã số: 62 22 01 10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Lê Quang Thiêm HÀ NỘI - 2018 LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện luận án, tôi đã nhận đƣợc sự hƣớng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thày cô, anh chị, bạn bè đồng nghiệp và gia đình. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Lê Quang Thiêm, ngƣời thày kính yêu đã dành nhiều thời gian và tâm huyết hƣớng dẫn tôi hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể các thày cô giáo Khoa Ngôn ngữ học, trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình dạy dỗ và tạo điều kiện cho tôi có đƣợc môi trƣờng học tập và nghiên cứu thuận lợi nhất. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, những ngƣời luôn bên cạnh động viên, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua. Tác giả luận án Nguyễn Liên Hƣơng LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Liên Hƣơng MỤC LỤC MỤC LỤC. 14 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Nghiên cứu nghĩa của từ mang hàm nghĩa văn hóa. Nghiên cứu nước ngoài. Nghiên cứu trong nước. Nghiên cứu đối chiếu nghĩa từ vựng liên hệ với văn hóa.

Nghiên cứu nước ngoài. Nghiên cứu trong nước. Nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa học chú ý đến thành tố văn hóa và tri nhận. Nghiên cứu nƣớc ngoài.

Nghiên cứu trong nƣớc. Một số cơ sở lý luận liên quan đến luận án. Khái niệm từ vựng văn hóa. Nghĩa từ vựng liên hệ với văn hóa.

Khung mô hình đối chiếu từ vựng văn hóa .46 CHƢƠNG 2: ĐỐI CHIẾU NGỮ NGHĨA TỪ VỰNG VĂN HÓA CỦA NHỮNG TỪ CÓ VẬT QUY CHIẾU TRONG HIỆN THỰC. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của những từ có vật quy chiếu trong hiện thực. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ đất và từ land. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ đất.

Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ land. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ nước và từ water. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ nước. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ water.

Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ người và từ man. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ người .2 Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ man. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ nhà và từ house. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ nhà.

Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ house. Đối chiếu dung lƣợng nghĩa với thành tố nghĩa văn hóa của những từ có vật quy chiếu trong hiện thực. Đối chiếu dung lƣợng nghĩa gắn với thành tố văn hóa của từ đất, land. Dung lượng nghĩa.

Thành tố văn hóa liên hệ. Đối chiếu dung lƣợng nghĩa gắn với thành tố văn hóa của từ nước và water. Dung lượng nghĩa. Thành tố văn hóa liên hệ.

Đối chiếu dung lƣợng nghĩa gắn với thành tố văn hóa của từ người và man. Dung lượng nghĩa. Thành tố văn hóa liên hệ. Đối chiếu dung lƣợng nghĩa gắn với thành tố văn hóa của từ nhà và house.

Dung lưỡng nghĩa. Thành tố văn hóa liên hệ .97 2 CHƢƠNG 3: ĐỐI CHIẾU NGỮ NGHĨA TỪ VỰNG VĂN HÓA CỦA NHỮNG TỪ KHÔNG CÓ VẬT QUY CHIẾU TRONG HIỆN THỰC. Phân tích, miêu tả kết cấu nghĩa của những từ không có vật quy chiếu trong hiện thực. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ rồng và từ dragon.

Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ rồng. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ dragon. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ tiên và từ fairy. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ tiên.

Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ fairy. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ ma và từ ghost. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ ma. Phân tích, miêu tả thành tố nghĩa của từ ghost.

Đối chiếu dung lƣợng nghĩa với thành tố nghĩa văn hóa của những từ không có quy chiếu trong hiện thực. Đối chiếu dung lƣợng nghĩa gắn với thành tố văn hóa của từ rồng và dragon.1 Dung lượng nghĩa. Thành tố văn hóa liên hệ. Đối chiếu dung lƣợng nghĩa gắn với thành tố văn hóa của từ tiên và fairy.

Dung lượng nghĩa. Thành tố văn hóa liên hệ. Đối chiếu dung lƣợng nghĩa gắn với thành tố văn hóa của từ ma và ghost. Dung lượng nghĩa.

Thành tố văn hóa liên hệ……………………………………………. 137 DANH SÁCH CÔNG TRÌNH KHOA HỌC………… .… 140 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 141 PHỤ LỤC 4 DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 1 Bảng 2. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ đất 51 2 Bảng 2.

Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ land 57 3 Bảng 2. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ nước 62 4 Bảng 2. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ 64 water 5 Bảng 2. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ 66 người 6 Bảng 2.

Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ man 70 7 Bảng 2. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ nhà 74 8 Bảng 2. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ 78 house 9 Bảng 2. Bảng đối chiếu Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ đất 80 và từ land 10 Bảng 2.

Bảng đối chiếu Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ 85 nước và từ water 11 Bảng 2. Bảng đối chiếu Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ 91 người và từ man 12 Bảng 2. Bảng đối chiếu Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ 94 nhà và từ house 13 Bảng 3. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ rồng 104 14 Bảng 3.

Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ 108 dragon 15 Bảng 3. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ tiên 110 16 Bảng 3. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ fairy 111 17 Bảng 3. Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ ma 116 18 Bảng 3.

Bảng tổng hợp Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ 118 ghost 19 Bảng 3. Bảng đối chiếu Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ rồng 120 và từ dragon 20 Bảng 3. Bảng đối chiếu Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ tiên 129 và từ fairy 21 Bảng 3. Bảng đối chiếu Phạm vi nét nghĩa - nét ý niệm của từ ma 131 và từ ghost 5 DANH MỤC KHUNG MÔ HÌNH STT Tên khung mô hình Trang 1 Khung 2.

Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ đất theo nét 52 nghĩa – nét ý niệm 2 Khung 2. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ land theo nét 58 nghĩa – nét ý niệm 3 Khung 2. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ nước theo nét 62 nghĩa – nét ý niệm 4 Khung 2. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ water theo nét 64 nghĩa – nét ý niệm 5 Khung 2.

Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ người theo nét 66 nghĩa – nét ý niệm 6 Khung 2. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ man theo nét 70 nghĩa – nét ý niệm 7 Khung 2. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ nhà theo nét 75 nghĩa – nét ý niệm 8 Khung 2. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ house theo nét 78 nghĩa – nét ý niệm 9 Khung 3.

Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ rồng theo nét 105 nghĩa – nét ý niệm 10 Khung 3. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ dragon theo nét 108 nghĩa – nét ý niệm 11 Khung 3. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ tiên theo nét 110 nghĩa – nét ý niệm 12 Khung 3. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ fairy theo nét 112 nghĩa – nét ý niệm 13 Khung 3.

Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ ma theo nét 116 nghĩa – nét ý niệm 14 Khung 3. Khung mô hình cấu trúc nghĩa của từ ghost theo nét 119 nghĩa – nét ý niệm 6 DANH MỤC SƠ ĐỒ STT Tên sơ đồ Trang 1 Sơ đồ 2. Sơ đồ so sánh dẫn xuất nghĩa của từ đất và land 81 2 Sơ đồ 2. Sơ đồ so sánh dẫn xuất nghĩa của từ nước và water 85 3 Sơ đồ 2.

Sơ đồ so sánh dẫn xuất nghĩa của từ người và man 92 4 Sơ đồ 2. Sơ đồ so sánh dẫn xuất nghĩa của từ nhà và house 95 5 Sơ đồ 3. Sơ đồ so sánh dẫn xuất nghĩa của từ rồng và dragon 120 6 Sơ đồ 3. Sơ đồ so sánh dẫn xuất nghĩa của từ tiên và fairy 129 7 Sơ đồ 3.

Sơ đồ so sánh dẫn xuất nghĩa của từ ma và ghost 131 7 NGUỒN NGỮ LIỆU TIẾNG VIỆT  Ngữ cảnh trong từ điển 1. Hội Khai trí Tiến đức, Việt Nam tự điển, Hà Nội, 1931. Thanh Nghị, Việt Nam tân tự điển, Sài Gòn, 1952. Văn Tân, Nguyễn Văn Đạm, Từ điển tiếng Việt, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1977.

Đặng Chấn Liêu, Lê Khả Kế (biên soạn), Từ điển Việt – Anh, NXB TP. Lê Khả Kế, Phạm Duy Trọng (bổ sung), Từ điển Việt – Anh, NXB TP.