Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học: Đối chiếu thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân, gia đình

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI. NGHIÊM THỊ BÍCH DIỆP ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT - ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội, 2022 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI. NGHIÊM THỊ BÍCH DIỆP ĐỐI CHIẾU THÀNH NGỮ VIỆT–ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH Ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu Mã số: 9 22 20 24 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Lâm Quang Đông Hà Nội, 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.

Nguyễn Xuân Hòa và PGS. Lâm Quang Đông. Các tư liệu được sử dụng trong luận án là có xuất xứ rõ ràng. Những kết quả nghiên cứu được nêu trong luận án này là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Hà Nội, ngày 01 tháng 4 năm 2022 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nghiêm Thị Bích Diệp LỜI CẢM ƠN Luận án này được hoàn thành là kết quả của sự nỗ lực nhiều năm của tác giả luận án với sự động viên, hỗ trợ của rất nhiều người. Trước hết, tôi xin bày tỏ lời tri ân tới tập thể giảng viên đã giảng dạy và tham gia các hội đồng thảo luận đề cương, tổng quan, các chuyên đề, seminar – những người đã dành cho tôi những nhận xét, đánh giá, góp ý, chỉ dẫn quý báu trong từng giai đoạn thực hiện luận án này. Tôi chân thành cảm ơn hai thày hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hòa và PGS.

Lâm Quang Đông đã định hướng, khuyến khích, động viên tôi trong suốt quá trình viết luận án. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã luôn bên cạnh động viên tôi hoàn thành luận án. Tác giả luận án Nghiêm Thị Bích Diệp MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ THÀNH NGỮ TIẾNG ANH VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh trên thế giới và ở Việt Nam .1 Tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Anh .2 Tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt .3 Tình hình nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình .2 Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu đối chiếu thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt và tiếng Anh .1 Phương pháp phân tích đối chiếu trong nghiên cứu đối chiếu thành ngữ Việt-Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình .2 Lí thuyết về thành ngữ và những vấn đề liên quan đến thành ngữ .3 Đặc điểm nghĩa thành ngữ .4 Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa.

43 Tiểu kết chương 1. 50 Chương 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC CỦA THÀNH NGỮ VIỆT-ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN, GIA ĐÌNH .1 Đặc điểm cấu trúc của thành ngữ tiếng Việt về tình yêu, hôn nhân và gia đình .2 Đặc điểm cấu trúc của thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình .3 Đối chiếu đặc điểm cấu trúc thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt và tiếng Anh. 84 Tiểu kết chương 2. 88 Chương 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA THÀNH NGỮ VIỆT VÀ THÀNH NGỮ ANH VỀ TÌNH YÊU, HÔN NHÂN, GIA ĐÌNH .1 Đối chiếu phương thức chuyển nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình .1 Phương thức chuyển nghĩa ẩn dụ thành ngữ.2 Phương thức chuyển nghĩa hoán dụ trong thành ngữ .2 Đối chiếu nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình 3.1 Đối chiếu nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu .2 Đối chiếu nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về hôn nhân .3 Nghĩa hình tượng của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về gia đình .3 Đặc trưng văn hóa dân tộc trong thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong tiếng Việt và tiếng Anh .1 Những thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình tương đương về nghĩa trong tiếng Việt và tiếng Anh .2 Những thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình chỉ có trong tiếng Việt (không có thành ngữ tương đương trong tiếng Anh) .3 Những thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình chỉ có trong tiếng Anh (không có thành ngữ tương đương trong tiếng Việt).

136 Tiểu kết chương 3. 139 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 143 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 155 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1 Đặc điểm phân biệt thành ngữ và tục ngữ tiếng Việt .2 Đặc điểm phân biệt thành ngữ, tục ngữ, cụm cố định tiếng Anh .1: Thống kê lượng từ trong thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc liên hợp.2 Thống kê lượng từ trong thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc đoản ngữ.3 Thống kê lượng từ trong thành ngữ tiếng Anh có cấu trúc liên hợp.4 Thống kê lượng từ trong thành ngữ tiếng Anh có cấu trúc đoản ngữ.1 Nghĩa hình tượng của thành ngữ Việt-Anh về tình yêu .2 Nghĩa hình tượng của thành ngữ Việt-Anh về hôn nhân .3 Nghĩa hình tượng của thành ngữ Việt - Anh về gia đình .132 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1 Phân loại thành ngữ tiếng Việt theo cấu trúc .2 Phân loại thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc liên hợp .3 Phân loại thành ngữ tiếng Việt có cấu trúc đoản ngữ .4 Phân loại thành ngữ tiếng Anh theo cấu trúc.5 Phân loại thành ngữ tiếng Anh có cấu trúc đoản ngữ .6 Phân loại thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh theo cấu trúc.

Lý do chọn đề tài Thành ngữ là bộ phận cấu thành quan trọng của ngôn ngữ, có thể giúp chúng ta biểu đạt tình cảm, tư tưởng một cách sâu sắc, tinh tế. Thành ngữ của mỗi ngôn ngữ đều gắn liền với cách tư duy của người bản ngữ, phản ánh đặc trưng tư duy dân tộc của mỗi cộng đồng người bản ngữ. Thành ngữ là đơn vị định danh có thể thay thế cho từ trong câu để miêu tả hiện thực khách quan dưới dạng làm sẵn được tái hiện trong lời nói. Khi hành chức trong câu, thành ngữ tương đương với một từ cá biệt, nhưng thành ngữ lại biểu thị khái niệm dựa trên những hình ảnh, biểu tượng cụ thể của đời sống nên thường được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp.

Cho đến nay, đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước tiến hành mô tả, khảo sát thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh từ những bình diện khác nhau của ngôn ngữ học và văn hoá học. Những nghiên cứu đó tập trung vào phân tích cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ, hoặc từng góc độ ngữ nghĩa của thành ngữ, hoặc bình diện ngữ dụng của thành ngữ, và hai thập niên gần đây xuất hiện một số nghiên cứu thành ngữ từ góc nhìn tri nhận. Tuy nhiên hiện chưa có những nghiên cứu đầy đủ đối chiếu thành ngữ hai ngôn ngữ về đề tài tình yêu, hôn nhân và gia đình, mặc dù trong kho tàng thành ngữ của mỗi dân tộc, thành ngữ nói về tình yêu, hôn nhân và gia đình khá phong phú. Tình yêu là nguồn cảm hứng mãnh liệt cho cuộc sống.

Hôn nhân là điểm đến của những quan hệ tình cảm gắn bó dài lâu. Gia đình là tổ ấm, là kết tinh của tình yêu và hôn nhân. Gia đình cũng chính là tế bào của xã hội, ở đó có quan hệ vợ chồng, cha mẹ - con đẻ, cha mẹ - dâu rể, anh chị em ruột, anh chị em dâu rể, ông bà – cháu chắt, rộng hơn còn có các quan hệ họ hàng nội ngoại, các vấn đề về giới, về tình yêu, về tình nghĩa vợ chồng, sự hiếu đễ của con cái đối với các bậc sinh thành. 1 Nhóm thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình có vị trí không nhỏ trong kho tàng thành ngữ của mỗi ngôn ngữ nói chung, song việc nghiên cứu nhóm thành ngữ này ở Việt Nam cũng như trên thế giới chưa được quan tâm đầy đủ ở bậc tiến sĩ ngôn ngữ, nhất là trên bình diện đối chiếu hai ngôn ngữ.

Đây là lí do khiến chúng tôi lựa chọn đề tài “Đối chiếu thành ngữ Việt – Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình” để triển khai thành luận án tiến sĩ trên cơ sơ kế thừa những thành quả của những người đi trước trong các công trình nghiên cứu về thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2.1 h nghi n u của luận án Xuất phát từ tính cấp thiết trên đây, luận án đặt mục tiêu tìm hiểu, nghiên cứu đối chiếu đặc điểm cấu trúc, đặc điểm ngữ nghĩa, qua đó khám phá đặc trưng văn hóa, tư duy dân tộc của thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đồng thời tìm ra những nét tương đồng và khác biệt, giúp cho việc nhận diện, hiểu ý nghĩa và sử dụng có hiệu quả nhóm thành ngữ này trong giao tiếp.2 Nhi m v nghi n u Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án đề ra những nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: (1) Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về thành ngữ nói chung, thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình nói riêng. (2) Trình bày cơ sở lý luận về thành ngữ và những vấn đề liên quan đến thành ngữ, về nghĩa và các phương thức chuyển nghĩa, về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. (3) Khảo sát, miêu tả và phân tích đối chiếu các đặc điểm cấu trúc ngữ pháp thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình.

2 (4) Khảo sát, miêu tả và phân tích đối chiếu các đặc điểm ngữ nghĩa thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3.1 i tư ng nghi n u Đối tượng nghiên cứu của luận án là những thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình.