Luận án Trần Thùy An: Chỉnh sửa (repair) trong giao tiếp hội thoại tiếng Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRAN THUY AN LUAN AN TIEN SI NGON NGU HOC Hà Nội - 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẢN THUỲ AN Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 62.02 LUẬN ÁN TIỀN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. VŨ THỊ THANH HƯƠNG Hà Nội - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan day là công trình của riêng tôi. Các sô liệu, kêt qua được nêu trong luận án là trung thực và chưa từng dược ai công bô trong bat kì công trình khoa học nào. Tác giả luận án Trần Thùy An LỜI CẢM ƠN Luan án được nghiên cứu sinh (NCS) thực hiện tai Khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Trước hết, NCS xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo hướng dẫn, PGS. Vũ Thị Thanh Hương. Trong suốt thời gian thực hiện luận án, cô luôn tin tưởng và động viên, tiếp thêm bản lĩnh cũng như khả năng nghiên cứu độc lập cho NCS. NCS xin được bày tỏ lòng tri ân đến Ban chủ nhiệm và các thầy cô giáo trong Khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Lời cuối NCS xin gửi lời cảm ơn đến toàn thé gia đình, đồng nghiệp và bạn bè - những người đã luôn ở bên dé chia sẻ, giúp đỡ về mặt tinh thần giúp NCS vượt qua những thời khắc khó khăn. Một lần nữa, NCS xin được trân trọng cảm ơn! MỤC LỤC MUC UỤC. 0096050041 0050090906 1 DANH MỤC CÁC KI HIỆU VÀ CHỮ VIET TẮTT.--s<-ssc+s 3 DANH MỤC CÁC BANG TRONG LUẬN AN .1 sse 4 DANH MỤC CÁC BIEU DO TRONG LUẬN ÁN. Lí đo ChOM dé fàÌ.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên CỨU. Đối tượng, phạm Vi và tư liệu nghiên cứu. Phương pháp nghién CỨU. Những đóng góp của luận áin.

Bố cục của luận án.- e2 2s se sssseEsEssExsEvseEseEssrksetserserssrtsersrrssrssse 14 CHƯƠNG 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VA CƠ SO LÍ 'THHUY E ”T. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu lời chỉnh sửa trong giao tiếp hội thoại ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu lời chỉnh sửa trong giao tiếp hội thoại ở trong nước.

CƠ SO li thUyẾTK. s- 5c << S8 Ss£Ese S24 ES3EESEESEES9E25E25239135023028739035025259 2030350 33 1. Phân tich HỘI ẨÏLOQÌ. Vận động lội fÏLOQIi.

Cấu trúc của hội NOG. Lời chỉnh sửa trong HỘI (ÏHOQÌ.E9244 0774477449 07744 0774477440 p92944e re,54 CHƯƠNG 2 LOI CHỈNH SỬA DO NGƯỜI NÓI KHOI XƯỚNG. Loi chỉnh sửa do người nói khởi xướng - người nói chỉnh sửa. NQUON SU nan.

Khởi xWưỞng CHINN SWA ả. Hành động CHINN SWA. Lời chỉnh sửa do người nói khởi xướng - người nghe chỉnh sửa. NQUON SU CO 8n nh nnee.

Khởi xướng CHINN SWA. Hành động CHINN SW wresrscssrssscsssessscsessccssccsccsecescccscscssssscsscscscssscssesssessseeees 90 2. Khang định chỉnh sửi. Chức năng của lời chỉnh sửa do người nói khởi xướng.

Chức năng điều chỉnh, giải thích, lầm 16. Chức năng ngữ dụng khác của lời chỉnh sửa do người nói khởi xướng.4E7733007944 97944 07944 072441077941 97941 021cpsrsde 106 CHUONG 3 LOI CHINH SỬA DO NGƯỜI NGHE KHOI XƯỚNG. Lời chỉnh sửa do người nghe khởi xướng - người nói chỉnh sửa. NQUON SU ah e.

Khởi XWONY CHINN SWA. ọọ < HH lọ TH THỌ. Hành động CHINN SỬA ú. co Ọ nọ lọ.

Lời chỉnh sửa do người nghe khởi xướng - người nghe chỉnh sửa. Khởi xưỚớng CHINN SW. Hành động CHINN SỨ. Chức năng của lời chỉnh sửa do người nghe khởi xướng.

Chức năng điều chỉnh, giải thích, làm 16. Chức năng ngữ dụng khác của lời chỉnh sửa do người nghe khởi xướng. 172 DANH MỤC CONG TRÌNH KHOA HỌC CUA TÁC GIÁ LIÊN QUAN ĐEN LUẬN ÁN. HH HC HH.

080 176 TAT LIEU THAM KHÁO. 5 5 5< << 9 HH 006096086080 08080 177 DANH MỤC CAC Ki HIEU VA CHỮ VIET TAT - S (Self) Người nói - O (Other) Nguoi nghe - Trs (Trouble source) Nguồn sự cố cần chỉnh sửa - lạ (Repair initiation) Khởi xướng chỉnh sửa - Rị (Repair itself) Hành động chỉnh sửa - Rc (Repair completion) Khang dinh chinh stra DANH MỤC CÁC BANG TRONG LUẬN AN Bang 0. Một số thông tin về tư liệu nghiên cứu. Lời chỉnh sửa do người nói khởi xướng.

Lời chỉnh sửa do người nghe khởi xướng. 109 DANH MỤC CÁC BIEU DO TRONG LUẬN AN Biều đồ 2. Lời chỉnh sửa do người nói khởi xướng. Lời chỉnh sửa do người nghe khởi xướng.

Lí do chọn đề tài Phân tích hội thoại (conversation analysis, thường được viết tắt là CA) ra đời vào những năm 1960 và 1970 dựa trên nền tảng tư tưởng về bộ môn phương pháp dân tộc học (ethno-methodology) của Harold Garfinkel (1967) và quan điểm về tương tác xã hội của Erving Goffman (1983). Người được xem là cha đẻ của phân tích hội thoại là nhà xã hội học Harvey Sacks và hai cộng sự gần gũi của ông là Emanuel Schegloff và Gail Jefferson. Từ những công trình đầu tiên của Sacks, Schegloff, Jefferson, phân tích hội thoại đã trở thành một khuynh hướng nghiên cứu có ảnh hưởng lớn đến việc phân tích lời nói trong tương tác xã hội. Theo các nhà phân tích hội thoại, hội thoại được xây dựng trên một giả định quan trọng là “trật tự ở mọi điểm” [Sacks, 1984, tr.

Điều đó có nghĩa là tương tác nói được tô chức một cách hệ thong và có trật tự rất chặt chẽ [Hutchby va Wooffitt, 1998]. Tuy nhiên, việc xuất hiện sự cố trong tương tác hội thoại là điều không thể tránh khỏi. Sự cố có thể là bất cứ “lỗi” nào (thường liên quan đến việc nói, nghe và hiểu lời thoại) và có thể xảy ra ở bất cứ đâu trong quá trình tương tác hội thoại. Khi người nói dùng sai một từ hoặc ngần ngừ không diễn đạt được từ mình muốn nói, ta có sự cố liên quan đến việc nói.

Khi người nghe không thé nghe được người đối thoại với mình noi gi, ta co Sự cô về việc nghe. Sự cô về hiểu có thé xảy ra khi người nghe không thể nhận ra được từ ngữ cụ thể nào đó đang được nói; không biết người nói đang nói về ai, về chủ đề gì, hoặc thậm chí không thể phân tích được cầu trúc ngữ pháp của một phát ngôn. Những sự cố này phát sinh làm cản trở tính diễn tiến của hội thoại. Trường phái phân tích hội thoại nhìn nhận chỉnh sửa như là một cơ chế nhằm xử lí các sự cô hay các lỗi liên quan đến việc nói, nghe và hiểu giữa những người tham gia đối thoại.

Nói cách khác, lời chỉnh sửa trong hội thoại giúp những người tham gia tương tác hiểu nhau và vượt qua những trục trặc trong việc nghe, nói và hiểu. Với tư cách là một tô chức tương tác quan trọng của phân tích hội thoại, lời chỉnh sửa từ lâu đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu phương Tây. Những năm gần đây, lời chỉnh sửa trong giao tiếp hội thoại tiếng Việt đã bắt đầu thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, những nghiên cứu này còn khá tản mát và chưa mang tính hệ thống.

Xuất phát từ thực tế nêu trên, chúng tôi chọn “Lời chỉnh sửa (repair) trong giao tiếp hội thoại tiếng Việt" làm đề tài nghiên cứu của luận án. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ các đặc điểm về cấu trúc và chức năng của lời chỉnh sửa trong giao tiếp hội thoại tiếng Việt để trả lời cho hai câu hỏi: 1. Lời chỉnh sửa trong giao tiếp hội thoại tiếng Việt có cấu trúc như thế nào? và 2.

Chức năng của lời chỉnh sửa trong giao tiếp hội thoại tiếng Việt là gì? Mục đích nghiên cứu này được cụ thể hoá thành hai mục tiêu nhỏ hơn bao gồm: Phân tích và chỉ ra đặc điểm về cau trúc và chức năng của lời chỉnh sửa do người nói khởi xướng; Phân tích và chỉ ra đặc điểm về cấu trúc và chức năng của lời chỉnh sửa do người nghe khởi xướng. Nhiệm vụ nghiên cứu Đề đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án đề ra ba nhiệm vụ nghiên cứu chính: - Thứ nhất: Tổng quan tình hình nghiên cứu về lời chỉnh sửa hội thoại trên thế giới và ở trong nước; hệ thống lại một số vấn đề lí thuyết có liên quan dé từ đó xác lập cơ sở lí luận cho việc triển khai các nội dung nghiên cứu của luận an. - Thứ hai: Thu thập tư liệu các cuộc hội thoại tự nhiên của người Việt; Go băng chỉ tiết các cuộc hội thoại và tiến hành khảo sát tư liệu. - Thứ ba: Phân tích, tổng hợp dé chi ra cấu trúc và chức năng của lời chỉnh sửa trong giao tiếp hội thoại tiếng Việt.

Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là lời chỉnh sửa trong ngôn ngữ hội thoại tiếng Việt. Hội thoại nói chung và hội thoại tiếng Việt nói riêng vô cùng phong phú và đa dạng với nhiều phạm vi giao tiếp khác nhau như: giao tiếp hành chính, giao tiếp trên lớp học, giao tiếp trong hội thoại mua bán, giao tiếp trong gia đình. Trong phạm vi của luận án, lời chỉnh sửa được nghiên cứu trong giao tiếp hội thoại tự nhiên của người Việt ở các cuộc trò chuyện phi quy thức chủ yếu diễn ra ở các quán cà phê hoặc quán ăn.

Tư liệu nghiên cứu 3. Tư liệu nghiên cứu Luận án sử dụng tư liệu của Dự án Nghiên cứu về tương tác trong hội thoại tiếng Việt hợp tác giữa GS. Jack Sidnell, Trường Dai hoc Toronto, Canada và Viện Ngôn ngữ học Việt Nam. Với tư cách là thành viên của dự án tại Việt Nam, tác giả luận án đã thu thập tư liệu mười cuộc trò chuyện tự nhiên của người Việt và được cho phép sử dụng tư liệu này cho luận án.

Các cuộc trò chuyện được thu thập băng cách ghi âm và quay video trong thời gian từ 2012 - 2013 với những cộng tác viên hiện đang sống tại Hà Nội và đều sử dụng phương ngữ Bắc khi giao tiếp. Mỗi cuộc hội thoại có thời lượng trên đưới một tiếng. Phương pháp thu thập tư liệu này không chỉ cho phép ghi lai được ngôn ngữ trong giao tiếp hội thoại mà còn ghi lại được những phương tiện kèm ngôn ngữ (như các cử chỉ, điệu bộ.) cũng như cảnh huống diễn ra hội thoại. Một số thông tin quan yếu về tư liệu nghiên cứu được trình bày ở Bảng 0.

Một số thông tin về tư liệu nghiên cứu TT MÃ BĂNG TƯ LIỆU SỐ TUOI THANH VIEN & GIOI TINH 1.