Luận án tiến sĩ về chức năng tác động trong thơ kháng chiến 1945-1975 - Lê Thị Phượng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VẢ NHÂN VĂN LÊ THỊ PHƯỢNG NGHIÊN CỨU CHỨC NĂNG TÁC ĐỘNG TRONG THƠ KHANG CHIEN 1945 — 1975 LUAN AN TIEN SI NGON NGU HOC Hà Nội - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VẢ NHÂN VĂN LÊ THỊ PHƯỢNG Chuyén nganh : Ngôn ngữ hoc Mã số : 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIEN SĨ NGÔN NGỮ HOC NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HOC GS.TS DINH VAN DUC Hà Nội - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các sô liệu, kêt quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bô trong bât kì công trình nào khác. Tác giả luận án Lê Thị Phượng LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Đinh Văn Đức, thầy giáo trực tiếp hướng dẫn tôi, đã chỉ đạo, dìu dắt tôi trong từng giai đoạn nghiên cứu dé tôi có thé hoàn thành luận án này. Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo và cán bộ văn phòng khoa Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn — Đại học Quốc gia Hà Nội, những người đã tận tình chỉ bảo tôi qua các khóa học và đã giúp đỡ tôi những thủ tục hành chính cần thiết dé tôi hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, bạn bè, đồng nghiệp đang công tác tại Trường Quản lý Khoa học và Công nghệ - Bộ Khoa học và Công nghệ đã động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án. Sau cùng, tôi xin cảm ơn gia đình đã tạo mọi điều kiện dé tôi hoan thành luận án này. Tác giả luận án Lê Thị Phượng MỤC LỤC Lời cam đoan Lời cảm ơn MỤC LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH VE, SƠ DO BANG CÁC KI TỰ VIET TAT 97100015. Tính thời sự của đề tài.

Đối tượng, phạm vi, mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nQhién CỨN.---22---52CS222cee+EEEEEEEEEeEEEEEEEEErerrrrrrrrrrrvee 2 2. Cái mới của đề tài. Phương pháp nghiên CỨU.

Tư liệu của luận án. - -- - - -- ¿2 2E EES22111 111331111 1331 1E 1953111 vn tre 4 ð DOng Op CUA TUAN 0 008. Bố cục của luận án.15 cxxer 6 Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Những khía cạnh lí thuyết về truyền thông và TTXH. Li thuyết về truyén thong. Truyén thông xã hội (TT XH) wecescescessessesscessessessessesseesesessesseeseees 21 1. Những co sở lí luận ngôn ngữ HOC.

Lí luận của Jakobson về chức năng của ngôn ngữ thơ. Li luận của Halliday về chức năng xã hội. Luận thuyết về hành động ngôn từ của các nhà ngữ học chức năng. Tinh thai trong ngôn Hgữữ ÍÏLƠ.

Những cơ sở lí luận văn học liên quan.--- s5 s5+5++++++x+x+xexexsxez 46 NHI),06 nnốốốốốỐốỐỐẮ. Tính đối thoại trong thơ CO. Tiêu chí xác định thơ kháng chiến 1945 — 1975 là san phâm TTXH. Boi cảnh ra đời của dòng thơ kháng chiến 1945 - 1975.

Một số đặc điểm cơ bản của dòng thơ kháng chiến 1945 - 1975. Thơ kháng chiến 1945 — 1975 là sản phẩm TTXH. CHỨC NĂNG TAC DONG CUA THO KHANG CHIEN TREN BÌNH DIEN TO CHỨC THONG ĐIỆP. Tác động qua tiêu đề bài thơ.

Tiêu đề bài thơ nhìn từ bình điện cú pháp. Dung lượng (độ dài) của tiêu đ. Dạng thức kết cầu cú pháp của tiêu đỀ. Tiêu đề bai thơ nhìn từ bình diện nội 00.

Tác động qua kết cấu của bài thơ. Tác động qua các hình thức thơ. Thơ dân gian, dân tỘC. Thể thơ năm €hiữ.--+- 5+ ©c++Sxe+E+‡EESEEeEEEEkerreerkrrreerkerreee 69 VN (5 ng.--:-©2s 2x2 E1 2211071121111121171121111111211 01121111 rre 73 Chương 3.

CHỨC NĂNG TÁC ĐỘNG CỦA THƠ KHÁNG CHIẾN TREN BÌNH DIỆN NGỮ NGHĨA VÀ LIÊN NHÂN. Chức năng tác động của thơ kháng chiến trên bình diện ngữ nghĩa. Tác động qua chủ đề của bài thơ. Chủ dé về lòng yÊM NU .- 2-5: 52ScSE£ES£E+E2ESEerxerxersee 78 3.

Chủ dé đấu tranh thong nhất đất HưÓC. Chủ dé lao động, sản xuất, xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở miễn ĐẮC. ¿-5+-St Et‡EEE 2E 1E EE1E11211211211211211211. Tác động qua hình tượng nghệ thuật của bai thơ.

Hình tượng bác HO veeceececcsscescsscessssessessesssssseessssssssssesesesseeseeseaees 84 3. Hình tượng HĐưỜI ÏÍHÏ,. Hình tượng đất HưỚC. 5S tt TT EEEeterrr 86 3.

Hình twOng ME VÀ CM. Hình tượng ÏÀH QUUÊ. Tác động qua cách tô chức thời gian và không gian nghệ thuật. Tác động qua thời gian nghệ thuật.

Tac động qua không gian nghệ thuẬT[. Chức năng tác động của thơ kháng chiến trên bình diện liên nhân. Tác động trên bình diện các tiêu chức năng của ngôn ngữ thơ ca. BieU WAGM nan.

Duy trì sự tÏẾD XÚC. «St EctEEEEEEEEEEEEEEEEE11111 1111k, 106 SA N‹{(Ổ hs. Tác động trên bình diện các hành động ngôn từ. Hành động DAY tO.

- c- cScSStS*ESEESEEkeEeeEeereereereerrvre 113 SN, 060)42. Hành động cảnh báo — de OA. Hành động trấn an (giải tO) .- 2-5 5c5s+ce+ce+eerersrzes 121 3. Hành động kKhen HĐỢÏ.

Hanh AOng CAM 1. Hành động kể.---- 5+ ©cSES 2 2E EEE12212212121121121 E1 cyee 130 3. Hành động nhắc. Hành động ti€n COGN.

Hành động tuyên bố (khang định). Hành động đánh giá. Hành động kêu gọi — cô đỘng. Hành động thúc giục — dieu khiển.

Hanh động khuyên - Chi Ginn. «c5 csS<sssxs+seseexs 141 kì. 5 - SE 1E E11 111 11111 11 11011111111 1g tk ro 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN DEN LUẬN AN TAI LIEU THAM KHAO PHU LUC DANH MỤC CAC BANG Bảng 2.1: Tỉ lệ tiêu đề bai thơ phân loại theo số lượng tiếng .2: Tỉ lệ tiêu đề bài thơ phân loại theo kết cau cú pháp .3: Tỉ lệ tiêu đề bài thơ phân loại theo nội dung.1: Các HDNT cótần số xuất hiện cao trong thơ kháng chiến 1945 - 1975.113 DANH MỤC CÁC HINH VE, SƠ ĐỎ Hình 1.1: Sơ đồ các nhân tố giao tiếp của Jakobson.2: Mô hình của Shannon — WWeaVe[.3: Mô hình truyền thông của Lasswell.4: Mô hình tuần hoàn của Charles Egerton Osgood và Schramm.5: Sơ đồ 6 chức năng theo thứ tự tương ứng với các nhân tô trong sơ đồ giao tiếp của Jakobson.----2-- 2 2 E+EE+EESEEEEEEEEEEEEEEE2E121121 2171 rxeeU 24 Hình 2.1: Mô hình vận động cơ bản về lô gích bố cục của hầu hết các bài thơ kháng chiến giai đoạn 1945 - 19/75.---¿- ss+Ek+EESEE2EE2E12E12E1EEerEerkeei 68 BANG CÁC KI TỰ VIET TAT TT : Truyền thông TTXH : Truyền thông xã hội NNTT : Ngôn ngữ truyền thông NNTTXH : Ngôn ngữ truyền thông xã hội HDNT : Hành động ngôn từ DN : Diễn ngôn PTDN : Phân tích diễn ngôn CNXH : Chủ nghĩa xã hội SPI : Người nói SP2 : Người nghe MỞ ĐẦU 1. Tính thời sự của đề tài Ngày nay, chúng ta đều biết những vấn đề của truyền thông xã hội (TTXH) đóng một vai trò to lớn trong việc định hướng, dẫn dắt và tô chức xã hội.

Ở Việt Nam, trong thời gian gần đây cũng đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về truyền thông (TT), tuy nhiên, những công trình nghiên cứu đó mới chỉ dừng lại ở lĩnh vực TT báo chí. Trên thực tế, li luận TT cũng có thể áp dụng để soi sáng một số lĩnh vực khác, trong đó có thơ văn nói chung và thơ kháng chiến nói riêng. Trong hai cuộc kháng chiến trường kì chống thực dân Pháp và đế quốc Mi, dé tập hợp đông đảo quan chúng nhân dân tham gia kháng chiến và kiến quốc, nền văn học cách mạng Việt Nam (trong đó có vai trò của thơ ca cách mạng thời kì 1945 — 1975) đã có những ảnh hưởng tích cực, góp phần đáng kể vào việc bồi dưỡng tình cảm và đạo đức cách mạng cho nhân dân ta, khuyến khích họ hăng hái tham gia chiến đấu và gia tăng sản xuất. Bàn về chức năng tác động của thơ ca nói chung và thơ kháng chiến nói riêng, ở Việt Nam đã có không ít các công trình nghiên cứu từng bàn đến, tuy nhiên hầu hết đều được tiếp cận từ góc độ văn học, có thé ké đến một vai cong trình như: "Những thé giới nghệ thuật tho” của Tran Dinh Sử (1995, tái ban năm 1996, 2001); lí luận về thơ "Tho va may vấn dé trong thơ Việt Nam hiện đại" của Hà Minh Đức (1997); khảo luận "Tim hiểu tho" của Mã Giang Lân (1997); "Ba mươi năm một nên thơ Cách mang" của Trúc Chi (1999).

Nghiên cứu tho kháng chiến quả có một bề day đáng ghi nhận, nhưng xưa nay ở Việt Nam chưa có một công trình nào áp dụng lí thuyết TTXH để nghiên cứu mảng thơ rất quan trọng này của dân tộc. Do vậy, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Nghién cứu chức năng tác động trong thơ kháng chiến 1945 — 1975 từ phương diện truyền thông xã hội” làm đề tài luận án tiễn sĩ của mình. Đây là một hướng đi mới, riêng biệt, không trùng lặp với các công trình nghiên cứu trước và có tính thời sự trong xu hướng nghiên cứu ngôn ngữ truyền thông (NNTT) hiện nay. Đối tượng, phạm vi, mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Như đã trình bày ở trên, luận án lựa chọn “tho kháng chiến giai đoạn 1945 — 1975” làm đối tượng nghiên cứu của mình. Luận án tập trung nghiên cứu đối tượng ở phạm vi “chức năng tác động” của các yếu tố ngôn ngữ có tính truyền thông trong thơ kháng chiến giai đoạn 1945 — 1975. Mục đích nghiên cứu Luận án là một công trình nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng trong địa hạt NNTT nhằm hai mục đích cơ bản sau: - Nghiên cứu vai trò, chức năng tác động của thơ kháng chiến đối với xã hội dưới góc nhìn của truyền thông xã hội (TTXH) trên cơ sở các lí thuyết ngôn ngữ học. Từ đó, luận án góp phần nhận diện các đặc trưng của NNTT trên ba bình diện của kí hiệu học (kế: học, nghĩa hoc, dụng học) trong mỗi quan hệ với các bài thơ kháng chiến có tính TTXH cao.

- Qua nhận diện và lí giải “chức năng tác động” của các yêu tố ngôn ngữ có tính truyền thông trên cứ liệu những bài thơ được khảo cứu (thơ kháng chiến giai đoạn 1945 — 1975), chúng ta hướng tới học tập kinh nghiệm, rút ra những bai học trong cách lựa chọn từ ngữ, cách thức vận dụng ngôn từ đúng lúc, đúng chỗ dé có thé chuyền tải hiệu quả những cảm xúc thâm mĩ, ý tứ riêng của mình trong hoạt động giao tiếp, hoạt động sáng tác thơ ca và đặc biệt là trong trong địa hạt TTXH tiếng Việt.