Ẩn dụ ý niệm cảm xúc trong thành ngữ tiếng Việt so sánh tiếng Anh - Trần Thế Phi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------- TRẦN THẾ PHI ẨN DỤ Ý NIỆM CẢM XÚC TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT (SO SÁNH VỚI THÀNH NGỮ TIẾNG ANH) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------- TRẦN THẾ PHI ẨN DỤ Ý NIỆM CẢM XÚC TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT (SO SÁNH VỚI THÀNH NGỮ TIẾNG ANH) Chuyên ngành: Ngôn ngữ học So sánh-Đối chiếu Mã số: 62.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Cán bộ hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Thị Hai Phản biện độc lập: 1. Nguyễn Thị Phương Trang Phản biện: 1. Nguyễn Thị Phương Trang 3.

Phạm Văn Tình THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ với tiêu đề “Ẩn dụ ý niệm cảm xúc trong thành ngữ tiếng Việt (so sánh với thành ngữ tiếng Anh)” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thế Phi MỘT SỐ QUY ƯỚC TRÌNH BÀY 1. Các ví dụ ngữ liệu minh họa in bằng chữ in nghiêng và được đánh số thứ tự trong ngoặc đơn không theo đề mục mà theo thứ tự liên tục từ nhỏ đến lớn trong toàn bộ luận án.

Trong khi trình bày phần ngữ liệu thành ngữ tiếng Anh biểu thị cảm xúc của chương 2, các thành ngữ tiếng Anh được dịch sang tiếng Việt với nghĩa nguyên văn và nghĩa thành ngữ, trong đó phần dịch nghĩa nguyên văn là phần dịch sát ý, được sử dụng cho mục đích đối chiếu, chứ không phải là phần dịch đúng nghĩa. i MỤC LỤC Trang DẪN NHẬP 1 0. Lý do chọn đề tài 1 0. Lịch sử vấn đề 2 0.

Lịch sử nghiên cứu thành ngữ trong tiếng Việt và tiếng Anh 2 0. Từ ngữ biểu thị cảm xúc trong tiếng Việt và tiếng Anh 8 0. Tình hình nghiên cứu từ ngữ biểu thị cảm xúc trong tiếng Việt 8 0.2 Tình hình nghiên cứu từ ngữ biểu thị cảm xúc trong tiếng Anh 12 0. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 14 0.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 15 0. Phương pháp nghiên cứu 17 0. Điểm mới của luận án 19 0. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 19 0.

Cấu trúc của luận án 20 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 22 1. Một số vấn đề về ngữ nghĩa học tri nhận 22 1. Bốn nguyên lý chủ đạo của ngữ nghĩa học tri nhận 23 1. Các thành phần cấu tạo nên ẩn dụ tri nhận 27 1.

Nền tảng cơ bản của lý thuyết ẩn dụ ý niệm 29 1. Những vấn đề liên quan đến cảm xúc 34 1. Phân loại cảm xúc 34 1. Các đường hướng nghiên cứu về cảm xúc 38 1.

Tính phổ niệm của cảm xúc trong các nền văn hóa 41 1. Mối quan hệ giữa cảm xúc với ngôn ngữ 42 1. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc 43 1. Phân loại ẩn dụ ý niệm cảm xúc 44 1.

Hệ thống ẩn dụ ý niệm cảm xúc và các mô hình ẩn dụ ý niệm hữu quan 48 ii 1. Hệ thống ẩn dụ ý niệm cảm xúc 48 1. Các mô hình ẩn dụ ý niệm hữu quan 56 1. Sự tương tác giữa ẩn dụ và hoán dụ trong phạm trù cảm xúc 60 1.

Những vấn đề cơ bản về thành ngữ 62 1. Quan điểm về thành ngữ trong tiếng Việt 62 1. Quan điểm về thành ngữ trong tiếng Anh 65 1. Quan điểm về thành ngữ dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận 67 1.

Tiểu kết 71 CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM CẢM XÚC TRONG 72 THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH 2. Ẩn dụ ý niệm về cảm xúc vui trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh 72 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc vui với miền nguồn VẬT CHỨA 73 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc vui với miền nguồn PHƯƠNG HƯỚNG 82 2.

Ẩn dụ ý niệm cảm xúc vui với miền nguồn LỰC TÁC ĐỘNG 85 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc vui với miền nguồn ÁNH SÁNG 88 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc vui với miền nguồn VẬT SỞ HỮU 89 2. Ẩn dụ ý niệm về cảm xúc buồn trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh 91 2.

Ẩn dụ ý niệm cảm xúc buồn với miền nguồn VẬT CHỨA 91 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc buồn với miền nguồn PHƯƠNG HƯỚNG 95 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc buồn với miền nguồn LỰC TÁC ĐỘNG 97 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc buồn với miền nguồn GÁNH NẶNG 101 2.

Ẩn dụ ý niệm cảm xúc buồn với miền nguồn THIẾU SINH KHÍ 102 2. Ẩn dụ ý niệm về cảm xúc giận trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh 104 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc giận với miền nguồn VẬT CHỨA 104 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc giận với miền nguồn PHƯƠNG HƯỚNG 108 2.

Ẩn dụ ý niệm cảm xúc giận với miền nguồn LỰC TÁC ĐỘNG 112 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc giận với miền nguồn LỬA 113 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc giận với miền nguồn MÀU SẮC 115 iii 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc giận với miền nguồn SỰ KHÓ CHỊU CỦA CƠ THỂ 118 2.

Ẩn dụ ý niệm cảm xúc giận với miền nguồn SỰ XÂM PHẠM 120 2. Ẩn dụ ý niệm về cảm xúc sợ trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh 121 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc sợ với miền nguồn VẬT CHỨA 121 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc sợ với miền nguồn PHƯƠNG HƯỚNG 123 2.

Ẩn dụ ý niệm cảm xúc sợ với miền nguồn LỰC TÁC ĐỘNG 124 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc sợ với miền nguồn MÀU SẮC 126 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc sợ với miền nguồn KẺ THÙ ẨN NẤP 127 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc sợ với miền nguồn THỰC THỂ SIÊU NHIÊN 128 2.

Ẩn dụ ý niệm cảm xúc sợ với miền nguồn BỆNH TẬT 131 2. Ẩn dụ ý niệm về cảm xúc yêu trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh 132 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc yêu với miền nguồn VẬT CHỨA 134 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc yêu với miền nguồn PHƯƠNG HƯỚNG 136 2.

Ẩn dụ ý niệm cảm xúc yêu với miền nguồn LỰC TÁC ĐỘNG 138 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc yêu với miền nguồn SỰ HỢP NHẤT 139 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc yêu với miền nguồn PHÉP THUẬT 140 2. Ẩn dụ ý niệm cảm xúc yêu với miền nguồn THỨC ĂN 141 2.

Tiểu kết 142 CHƯƠNG 3: VIỆC SỬ DỤNG ẨN DỤ Ý NIỆM CẢM XÚC TRONG 145 DỊCH THÀNH NGỮ TỪ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT 3. Một số vấn đề liên quan đến lý thuyết dịch thành ngữ và dịch ẩn dụ 146 3. Các vấn đề về lý thuyết dịch thành ngữ 146 3. Các vấn đề về lý thuyết dịch ẩn dụ 149 3.

Khảo sát việc sử dụng ẩn dụ ý niệm cảm xúc trong dịch thành ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt 155 3. Phương pháp và ngữ liệu khảo sát 155 3. Kết quả khảo sát dịch thành ngữ tiếng Anh sang tiếng Việt ở các từ điển thành ngữ song ngữ Anh-Việt 157 iv 3. Khảo sát phương thức dịch thành ngữ biểu thị cảm xúc tiếng Anh 157 sang tiếng Việt sử dụng cùng ẩn dụ ý niệm cảm xúc và cùng biểu thức ngôn ngữ 3.

Khảo sát phương thức dịch thành ngữ biểu thị cảm xúc tiếng Anh 160 sang tiếng Việt sử dụng cùng ẩn dụ ý niệm cảm xúc nhưng khác biểu thức ngôn ngữ 3. Khảo sát phương thức dịch thành ngữ biểu thị cảm xúc tiếng Anh 166 sang tiếng Việt sử dụng khác ẩn dụ ý niệm cảm xúc nhưng cùng biểu thức ngôn ngữ 3. Khảo sát phương thức dịch thành ngữ biểu thị cảm xúc tiếng Anh 166 sang tiếng Việt sử dụng khác ẩn dụ ý niệm cảm xúc và khác biểu thức ngôn ngữ 3. Khảo sát phương thức dịch thành ngữ biểu thị cảm xúc tiếng Anh 175 sang tiếng Việt theo phương pháp dịch diễn giải 3.

Những đề xuất cho việc dịch thành ngữ biểu thị ẩn dụ ý niệm cảm xúc tiếng Anh sang tiếng Việt 177 3. Một vài đề xuất cụ thể qua cuộc khảo sát 177 3. Một số đề xuất về việc ứng dụng ẩn dụ ý niệm cảm xúc vào quy trình dịch thành ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt 180 3. Tiểu kết 183 KẾT LUẬN 185 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 190 TÀI LIỆU THAM KHẢO 191 PHỤ LỤC 1: Bảng đối chiếu thuật ngữ Việt - Anh 203 PHỤ LỤC 2: Bảng đối chiếu thuật ngữ Anh - Việt 207 PHỤ LỤC 3: Bảng liệt kê thành ngữ tiếng Việt biểu thị năm loại cảm xúc: Vui, Buồn, Giận, Sợ, Yêu 211 PHỤ LỤC 4: Bảng liệt kê thành ngữ tiếng Anh biểu thị năm loại cảm xúc: Vui, Buồn, Giận, Sợ, Yêu 252 PHỤ LỤC 5: Bảng liệt kê cách dịch các thành ngữ biểu thị cảm xúc tiếng Anh sang tiếng Việt tham khảo trong sáu quyển từ điển thành ngữ song ngữ Anh-Việt 283 1 DẪN NHẬP 0.

Lý do chọn đề tài Thành ngữ tiếng Việt từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của ngành ngôn ngữ học và những liên ngành khác trên các bình diện như ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng- ngữ nghĩa và tu từ học. Các hướng nghiên cứu chủ yếu được triển khai theo quan điểm ngôn ngữ học truyền thống, tập trung vào việc nghiên cứu cấu trúc, chức năng và ngữ dụng của thành ngữ, trong số đó có một số công trình nghiên cứu thành ngữ được đặt trong mối tương quan với các chuyên ngành xã hội khác (xem Hoàng Văn Hành [22, 23], Nguyễn Công Đức [15], Hoàng Diệu Minh [35], Nguyễn Thị Tân [39], Phạm Minh Tiến [48], v. Trong những năm gần đây, thành ngữ tiếng Việt cũng là đối tượng nghiên cứu của ngôn ngữ học tri nhận, một ngành ngôn ngữ học ra đời từ cuối thập niên 70 đầu thập niên 80 của thế kỷ XX và được xem là một “trường phái mới của ngôn ngữ học hiện đại, tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở vốn kinh nghiệm và sự cảm thụ của con người về thế giới khách quan cũng như cái cách thức mà con người tri giác và ý niệm hóa các sự vật và sự tình của thế giới khách quan đó” [42, tr. Một số công trình tiên phong nghiên cứu tiếng Việt theo quan điểm ngôn ngữ học tri nhận có thể kể đến là các chuyên khảo của Lý Toàn Thắng [41, 42], Trần Văn Cơ [5] và một số luận án của Nguyễn Ngọc Vũ [55], Phan Thế Hưng [27], Võ Kim Hà [20].