Luận án tiến sĩ ngôn ngữ và văn hóa việt nam hệ thống nhân vật trong sử thi mnôn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI : TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRIỆU VĂN THỊNH HỆ THÓNG NHÂN VẬT TRONG SỬ THỊ M’NONG VA VAN DE THE LOẠI LUẬN AN TIEN SĨ NGANH VAN HỌC HÀ NỘI - 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI - TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRIỆU VĂN THỊNH HỆ THONG NHÂN VAT TRONG SỬ THỊ M’NONG VÀ VAN DE THE LOẠI CHUYEN NGANH VAN HOC DAN GIAN MA SO: 62.01 LUAN AN TIEN Si NGANH VAN HOC NGUOI HUONG DAN KHOA HOC: 1. TS Lé Chi Qué 2. TS Dé Hong Ky HÀ NỘI - 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các dân liệu, kêt quả nghiên cứu trong luận án là trung thực vả chưa từng được ai công bô trong bât cứ công trình nào khác.

Tác giả luận án Triệu Văn Thịnh LỜI CÁM ƠN Ngoài sự nỗ lực của bản thân, trong quá trình thực hiện luận án chúng tôi nhận được sự gợi ý và hướng dan tận tình, chu đáo của GS.TS Lê Chí Qué, Trưởng Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, của PGS.TS Đỗ Hong Kỳ, Viện nghiên cứu Tôn giáo - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Luận án còn có sự giúp đỡ về tài liệu, sự động viên khích lệ và những y kiến đóng góp của các thây cô giáo thuộc Khoa Văn học, Trường Đại học Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội. Xin trân trọng gửi tới quý thầy cô giáo lời biết ơn chân thành và sâu sắc. Lý do chọn đề tài .--ess<sse se ©ssEEssEsseEssErseEssersetrserssersetrserssersssse 7 2.

Lịch sử vần dé nghién CỨU. Mục đích và nhiệm vụ nghiên CỨU.- 5< «5s s5< «5< «se ss sssesssessess2 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiÊn CỨU.

Đóng góp mới CUA luận AN. Cấu trúc của luận án .e--s-s-s£seesscsseEsseEsseEssstrsserssersserssersse 24 Chương 1. TONG QUAN VE DE TÀI NGHIÊN CỨU. Khái quát về dân tộc M’n6ng.

Địa bàn cư trú, đặc điểm xã hội và thành phần tỘC nBƯỜI. Đời sống văn hoá của người Mnông. Đời sống văn hoá vật chất.------ 22-22 x2 EE2EE1EE12271E 2212 EExrrkrree 31 1. Đời sống văn hoá tinh thần.

Kho tàng văn học dân ØÏ411. Các tác phẩm thuộc loại hình văn xuôi tự sự. Các tác phẩm thuộc loại hình văn vần. Những van đề cơ bản của Ot Ndrong.

Những van dé cơ bản về nội dung của sử thi M”nông. Ot Ndrong phan anh vũ tru quan va nhân sinh quan của người M’nong. Ot Ndrong phan ánh những vận động, chuyên biến lớn. Ot Ndrong là “bách khoa thư” của người M nông.

Hình thức thé hiện chính của Ot Ndrong. May van đề về ngôn ngữ của Ot Ndrong.---¿-©z2+xe+czse+rseeee 45 1. Biện pháp xây dựng cốt truyện và nhân vật. Một số thủ pháp nghệ thuật của Ot Ndrong.----¿- ¿- sz+csz+xszsz 50 1.

Một số vẫn đề lý luận về sử t hi. Quan niệm về sử thi của các nhà nghiên cứu. Quan niệm về sử thi của một số nhà nghiên cứu ngoải nước. Quan niệm về sử thi của các nhà nghiên cứu Việt Nam.

Quan niệm của người Mˆnông về Ot Ndrong ¬— 73 cm“. HE THONG NHÂN VAT TRONG SỬ THỊ M?NÔNG. Nhân vật văn NOC. Các tuyến nhân vật trong sử thi M”nông.

Nhân vật trung fÂm. ----- + th HH HT HH TH TH TH ng rêt 80 2. Nhân vật khai thiên lập dia. Nhân vat anh hùng văn hÓa.-- - ¿+ + +54 xxx ket rgrrkp 86 2.

Nhân vật anh hùng chiến trận .---- 2 ¿+ +£+2E+£+EE++EEE+EEzrrrxerrreree 92 2. Các loại nhân vật khác .-- ---- 2+ +52 + +22 E22 E23 +1 +23 + v2 v ve cv re cưy 103 2. Nhân vật thần Ky voecccecceeccssesssesssesssessessesssesssesssesseesseessecssesssesseessessesseess 103 2. Nhân vật người đẹp.- ----- -- +1 vn HH ng ng Hy 112 2.

Nhân vật đối lập.-----¿-©22-++z+2EE2EEE22E12711271127111112111 211 re 117 2. Nhân vật cộng đồng. Nhân vật truy6n titt. VAN DE THẺ LOẠI CUA SỬ THỊ M?NÔNG.

Môi trường diễn xướng của sử thi Mˆnông. Chức năng của sử thi M ”nÔng. -- - + + vs vn gi 142 3. Cách cầu tạo đề tài.

Cốt truyện của sử thi M”nông.------- 2 ©©£++£+E+2EE+EEE+EEESEEEerkerrkrrrkeree 155 3. Cách thức xây dựng nhân vật của sử thi Mnông. Co sở xã hội va nội dung phan ánh cua sử thi M’nOng .ÔỎ 177 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN ›)18 09.,ÔỎ 181 TÀI LIEU THAM KHẢO .-- 2-2 ss©css+vsseesssevsssevsseevssee 182 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sử thi là một thê loại có giá trị đặc biệt trong kho tang văn học dân gian Việt Nam.

Những kết quả sưu tầm và nghiên cứu gần đây, càng cho chúng ta có cơ sở dé đưa ra nhận định trên. Sử thi là thé loại văn học có tinh nguyên hợp, ngoài những giá tri về văn học nghệ thuật, nó còn chứa đựng những tư liệu quý về lịch sử, tư tưởng, văn hoá, phong tục tập quán v. Người đầu tiên sưu tầm và xuất bản sử thi Tây Nguyên là viên công sứ người Pháp tên là Léopold Sabatier. Sabatier công bồ sử thi Dam Săn bằng tiếng Pháp, tại Pari.

Trong lời tựa của cuốn sách, một nhà văn người Pháp cho rằng đây là tác phâm văn học cuối cùng của người Êđê: “Nhưng cay đăng thay, bằng chứng về văn chương của người Mọi cũng là cái cuối cùng”[128/15]. Đó là một nhận xét có phần vội vàng và võ đoán, bởi sự phát hiện ra Dăm Săn mới chỉ là bước khởi đầu cho công việc sưu tầm và khám phá kho tàng sử thi phong phú và đa dạng của Tây Nguyên. Tiếp đó, vào năm 1955, các học gia người Pháp khác tên là Dominique Antomarchi và Goerges Condominas cho công bố tác phẩm Dam Di (D. Antomarchi sưu tầm và G.

Condominas viết giới thiệu) trên Tạp chí của Viện Viễn Đông bác cổ. Như vậy, với việc sưu tầm và công bố sử thi của người Pháp, chúng ta biết rằng ở Tây Nguyên có sử thi. Sau sự phát hiện mang tính mở đường của L. Sabatier, phải mấy mươi năm sau độc giả Việt Nam mới được biết nhiều về kho tàng sử thi Tây Nguyên với việc Đào Tử Chí dịch và xuất bản tác phẩm Dam Săn với tên gọi là Bài ca chàng Dăm Săn vào năm 1957 (Đào Tử Chí dịch sử thi Dăm Săn sang tiếng Việt từ bản bằng tiếng Pháp của L.

Tiếp đó vào năm 1963, hàng loạt tác phẩm như Dăm Di, Xinh Nhã, Khinh Dú, Dăm Prao. ra mắt bạn đọc được in trong cuốn sách Truong ca Tây Nguyên. Tuy nhiên công tác sưu tầm, dịch thuật, xuất bản và nghiên cứu sử thi Tây Nguyên thật sự được quan tâm chú ý, đầu tư đúng mức và đạt được nhiều thành tựu đáng trân trọng là vào những năm cuối thế kỷ thứ XX, đầu thế kỷ XXI, đặc biệt là Dự án Điều tra, sưu tam, bảo quản, biên dịch và xuất bản kho tàng sử thi Tây Nguyên. Kết qua to lớn của Dự án là đã sưu tầm, ghi âm được hàng trăm sử thi khác nhau và đã xuất bản được 75 tác phẩm sử thi của các dân tộc Tây Nguyên như E Dé, Ba Na, M'nông, RagLai, Xtiêng, Xê Đăng, Chăm Hroi.

bằng hình thức song ngữ (tiếng Việt và tiếng bản tộc). Đặt trong tiễn trình sưu tầm và nghiên cứu sử thi ở Việt Nam thi sử thi M’nong được phát hiện tương đối muộn (năm 1988). Mặc dù được phát hiện muộn nhưng việc nghiên cứu sử thi M’nong cũng đã đạt được những thành tựu to lớn, các tác giả tiêu biéu là Đỗ Hồng Kỳ với công trình $ thi than thoại M nông (1996) và phần viết về sử thi M’néng in trong cuốn Văn hoc dân gian Edé và M nông (2008); Phan Đăng Nhật với công trình Vùng sử thi Tay Nguyên (1999), Để tìm hiểu thêm sử thi M nông - Ot Nrong (2002), Ngô Đức Thịnh với Sử thi Tây Nguyên phát hiện và các vấn dé (2002), Nguyễn Việt Hùng với luận án tiến sĩ Công thức truyền thong trong sử thi - Ot Ndrong (2012). Về nguồn tư liệu, có thê nói trước năm 2001, việc sưu tầm, dịch thuật và xuất bản sử thi M°nông còn tương đối khiêm tốn.

Nhưng từ năm 2001 đến năm 2007, trong khuôn khổ Dự án, trong đó sử thi M’n6ng là bộ phận quan trong được tiến hành thì các nhà nghiên cứu của Viện nghiên cứu văn hoá thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã sưu tầm được số lượng hang trăm tác phẩm sử thi M’néng (đã xuất ban được 26 tác phẩm song ngữ Việt - M'nông). Kết quả trên đã góp phan làm phong phú thêm kho tàng sử thi Việt Nam va khang định dân tộc Mˆnông có khối lượng sử thi đồ sộ vào bậc nhất trong khu vực và cả thế gIỚI. Việc sưu tầm, dịch thuật, xuất bản và nghiên cứu sử thi Mˆnông đã gặt hai được nhiều kết qua đáng trân trọng, song vẫn còn nhiều van dé cần tiếp tục được nghiên cứu để có cái nhìn tổng quan về một thể loại văn học dan gian độc dao đang hiện ton trong đời sống của cộng đồng người M'nông. Bên cạnh đó, việc xác định tiêu loại sử thi Mnông đang còn có những ý kiên khác nhau, có 8 người cho nó là sử thi thần thoại, có người cho nó là sử thi phổ hệ, có người cho nó mang đậm tính chất của sử thi sáng thế, có người cho nó là sử thi anh hùng.

Ở đây cần nói thêm là hiện nay việc phân loại sử thi đang có những cách làm khác nhau. Nếu dựa theo thời gian, có sử thi cổ sơ và sử thi cổ đại (cổ điển); dựa vào nội dung và đề tài, có sử thi sáng thé và sử thi thiết chế xã hội (cũng dựa và nội dung và dé tài người ta còn có cách gọi tên khác: sử thi sáng thé tương đương với sử thi than thoại và sử thi thiết chế xã hội tương đương với sử thi anh hùng); dựa vào hình thức, cấu trúc tác phẩm có sử thi phô hệ và sử thi đơn hệ. Vậy sử thi M’nong là loại nào trong những loại vừa nêu trên? Với những vấn đề đặt ra ở trên, cùng với đó bản thân là người dân tộc thiểu số, hiện nay đang công tác và giảng dạy trên vùng đất Tây Nguyên - nơi sản sinh ra kho tàng sử thi đặc sắc nên chúng tôi chọn đề tài Hệ thong nhân vật trong sứ thi M nông và van dé thê loại làm đôi tượng cho luận án của mình. Lich sử van dé nghiên cứu Nghiên cứu vê văn hoá M*nông đã được các nhà khoa học trong nước và ngoài nước quan tâm cách đây hơn nửa thế kỷ.