Khảo sát đặc trưng ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại - Hồ Văn Hải

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN HỒ VĂN HẢI KHẢO SÁT MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG NGÔN NGỮ THƠ LỤC BÁT HIỆN ĐẠI (TRÊN TÁC PHẨM CỦA MỘT SỐ NHÀ THƠ) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2004 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN HỒ VĂN HẢI KHẢO SÁT MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG NGÔN NGỮ THƠ LỤC BÁT HIỆN ĐẠI (TRÊN TÁC PHẨM CỦA MỘT SỐ NHÀ THƠ) Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 5.08 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS-TS. Trần Trí Dõi TS. Nguyễn Hữu Đạt HÀ NỘI - 2004 Mục lục Trang Mở đầu 2 1. Lí do chọn đề tài 2 2.

Lịch sử vấn đề 4 3. Nhiệm vụ nghiên cứu 8 4. Phương pháp nghiên cứu 8 5. Đóng góp mới của luận án 9 CHƢƠNG 1: Một số vấn đề chung về ngôn ngữ thơ và ngôn ngữ thơ lục bát hiện đại 10 1.

Các bình diện của ngôn ngữ thơ 10 1. Ngôn ngữ thơ trong vận động tạo lập đặc trưng thể loại 19 1. Vai trò và vị trí của thơ lục bát trong nền thi ca dân tộc 25 1. Các xu hướng và những thành tựu lục bát hiện đại tiêu biểu 27 1.

Tiểu kết 38 CHƢƠNG 2: Một số biểu hiện ngữ âm mang tính đặc trưng trong âm luật thơ lục bát hiện đại 40 2. Mặt ngữ âm trong thơ 40 2. Âm điệu, vần điệu và nhịp điệu thơ lục bát 42 2. Một số biểu hiện ngữ âm mang tính đặc trưng trong âm luật thơ lục bát hiện đại nhìn từ lục bát Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu, Nguyễn Duy 53 2.

Tiểu kết 104 CHƢƠNG 3: Một số phương thức, phương tiện tạo nghĩa đặc trưng trong thơ lục bát hiện đại 107 3. Tiếp thu chất liệu ngôn ngữ dân gian 109 3. Tìm kiếm ngữ liệu và phương thức biểu hiện mới 156 3. “Định ngữ nghệ thuật” như một loại cấu trúc tu từ 177 1 3.

Tiểu kết 182 Kết luận 184 Tài liệu tham khảo 193 2 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Những đặc trưng ngôn ngữ của một thể loại thơ ca thể hiện tập trung nhất đặc điểm tâm lí - thẩm mỹ trong đời sống tinh thần của một dân tộc. Thể thơ không phải là kết quả của một tác động cơ học mà là một sự chọn lọc tự nhiên của cảm xúc con người trước hiện thực.

Thơ lục bát là một trong những biểu tượng văn hóa có vai trò đặc biệt quan trọng đối với thi ca và đời sống tinh thần dân tộc. Trong chuyên luận về thơ, Nguyễn Phan Cảnh khẳng định, sự chọn lọc tự nhiên đã kết tinh thơ Việt ở những thể từ 5 đến 8 tiếng [10, 182]. Lục bát là trung tâm của quá trình này. Trong một cặp dòng (lục và bát), sự phân bố thanh điệu, hiệp vần, ngắt nhịp một cách hài hoà.

đã hàm chứa các tham số của quá trình chọn lọc tự nhiên kia. Các nhà nghiên cứu sau một thời gian dài đã thống nhất nhận định: lục bát là thể thơ thuần túy Việt Nam có thể sánh ngang với thơ Đường Trung Hoa, hay các thể thơ khác của một số dân tộc châu Âu. Câu thơ Sáu-Tám đã được thử thách qua thời gian và chứng tỏ sức sống mãnh liệt của mình. Là "nhịp thở giống nòi", người ta có thể dùng lục bát để đọc, để ngâm, để ví, để hát ru hay hát giao duyên.

Đây là một thể thơ song hành với sự phát triển của ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam. Vốn là một thể thơ bình dân, ra đời từ rất sớm, thoát thai từ ca dao, từ những giai điệu đồng quê đã được tinh luyện đến độ tinh khiết, lục bát đã không ngừng phát triển để tồn tại, chiếm lĩnh thi hứng chính thống và khẳng định vị trí không thể thay thế của mình trong tiến trình văn học. Tính đến nay lục bát đã trở nên phong phú và đa dạng nhờ những đóng góp của các tác giả tên tuổi như Nguyễn Du, Tản Đà, Huy Cận, Nguyễn Bính, Tố Hữu, Nguyễn Duy. Khi một thể thơ đồng hành cùng với tiến trình lịch sử - văn hóa dân tộc thì nó cũng đồng thời trở thành một giá trị văn hóa có giá trị ổn định và có thể được xem như là thực chứng cho sự tồn tại hay tiêu vong của cộng đồng dân tộc ấy.

Vì vậy, phát triển lục bát là trau dồi bản sắc và phát triển văn hóa dân tộc. Khi một thể loại thơ được xác định là linh hồn dân tộc, nó trở thành đối tượng hấp dẫn nhiều nhà nghiên cứu. Dù đứng trên những điểm nhìn khác nhau nhưng chung quy lại họ vẫn có cùng một điểm xuất phát đó là ngôn ngữ - chất liệu cơ bản làm nên tác phẩm văn chương. Ngôn từ tự thân nó đã là chất liệu nhưng lại chứa đựng những phương thức tư duy nghệ thuật và các giá trị văn hóa tinh thần.

Vì vậy, dù thành công ở mức độ nào, một chuyên luận nghiên cứu về ngôn ngữ lục bát cũng đều có ý nghĩa to lớn không những đối với ngôn ngữ học, văn học mà còn đối với các khoa học khác như tâm lí học, lịch sử học, văn hóa học, xã hội học. Trong tiến trình phát triển, lục bát ở mỗi một giai đoạn đều có những đặc điểm riêng. Có ý kiến cho rằng thể loại thơ ca này chỉ phát triển rực rỡ trong văn học dân gian nên đến khi Truyện Kiều ra đời thì nó đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử và nhường chỗ cho những thể loại thơ ca khác. Vì vậy lục bát hiện đại trong một thời gian dài chưa được quan tâm nghiên cứu một cách thỏa đáng.

Bên cạnh đó trong khi có rất nhiều công trình nghiên cứu về lục bát, nhưng đa số lại tập trung vào ca dao và xem xét nó từ bình diện lí luận phê bình. Chỉ có một số ít tác giả chú trọng đến tiến trình thể loại và cấu trúc hình thức âm luật. Cho đến nay, lục bát hiện đại với thành tựu to lớn của nó vẫn chưa có được một chuyên luận nghiên cứu từ góc độ ngôn ngữ với cái nhìn xuyên suốt hai chiều đồng đại và lịch đại. Tzvetan Todorov đã viết "Trên suốt chiều dài lịch sử của mình, nghiên cứu văn học nghiêng hẳn về giải thích.

Cần đấu tranh với sự thiên lệch này, nhƣng tức là với chính sự thiên lệch chứ không phải với bản thân nguyên tắc giải thích" [112, 184]. Đó cũng là thực trạng của tình hình nghiên cứu văn học ở nước ta. Những thực tế trên đặt ra vấn đề cần phải chọn những tác phẩm lục bát hiện đại tiêu biểu làm trung tâm hệ quy chiếu và xem xét chúng trên góc độ ngôn ngữ (là cách tiếp cận tỏ ra hiệu quả và mang tính thuyết phục cao) để đi đến những nhận thức cần thiết về thực trạng, triển vọng và nhiều vấn đề quan trọng khác. Qua khảo sát sơ bộ, chúng tôi đã chọn bốn tác giả lục bát tiêu biểu là Nguyễn Bính, Huy Cận, Tố Hữu, Nguyễn Duy làm dẫn liệu chủ yếu.

Từ đó đối sánh với lục bát ca dao, lục bát Truyện Kiều để chỉ ra những đặc trưng ngôn ngữ lục bát hiện đại. 5 Thơ lục bát được giới nghiên cứu quan tâm tìm hiểu trên nhiều phương diện khác nhau, riêng bình diện ngôn ngữ, nó có thể thuộc đối tượng nghiên cứu của nhiều phân ngành khoa học như phong cách học, thi pháp học, ngữ dụng học. Do tầm quan trọng của ngôn ngữ với tư cách là phương tiện, chất liệu tư duy và phản ánh của thi phẩm, hướng tiếp cận này tỏ ra thiết thực và lí thú. Lịch sử vấn đề Thi ca nói chung từ lâu đã là đối tượng nghiên cứu của rất nhiều người trên khắp thế giới, nhưng những thành tựu đã đạt được hay vừa mới đạt được lại không bao giờ làm cho họ thỏa mãn hoàn toàn.

Những nghiên cứu về nó từ trước đến nay có thể đứng trên các bình diện khác nhau. Trên mỗi bình diện ta thu được những kết quả đặc thù. Từ góc độ lí luận và phê bình ở bình diện này tập trung số đông các nhà nghiên cứu. Arixtote và Lưu Hiệp đã đặt những viên gạch đầu tiên cho việc xây dựng những nguyên lí khám phá thơ ca như một nghệ thuật trong đời sống tinh thần [1].

Dương Quảng Hàm với tác phẩm Việt Nam văn học sử yếu (1943) đã đề cập đến một cách căn bản lịch sử của các thể loại thi ca tiếng Việt [41]. Trong "Thơ ca Việt Nam - Hình thức và thể loại" (1971) hai tác giả Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức đã thừa kế những kết quả nghiên cứu về các hình thức thơ ca dân tộc của các tác giả trước đó như Phan Kế Bính (Việt Hán văn khảo - 1918), Bùi Kỉ (Quốc văn cụ thể - 1932), Dƣơng Quảng Hàm (Việt Nam văn học sử yếu - 1943). để chỉ ra cấu trúc hình thức phổ quát và giản yếu về lịch sử phát triển của các thể thơ nói chung (trong đó có thơ lục bát). Công trình này được xem như là một bước tiến quan trọng đặt nền tảng cho vấn đề nghiên cứu thể loại thơ ca nói chung, ngôn ngữ thi ca nói riêng.

Như là cái gạch nối giữa hai xu hướng lí luận phê bình và ngôn ngữ học, Trần Đình Sử với chuyên luận Thi pháp thơ Tố Hữu (1995) và Những thế giới nghệ thuật thơ (1997) đã nghiên cứu thi pháp thơ và loại hình thơ dựa trên sự phân tích những cứ liệu cụ thể của tác phẩm văn chương [97]. 6 Nhìn chung trên bình diện lí luận phê bình đã có một số thành tựu được ghi nhận về sự đóng góp công lao to lớn trong công cuộc khám phá thi ca nước nhà. Tuy nhiên một thực thể phải được nhìn nhận từ nhiều phía mới đảm bảo tính khách quan và toàn diện. Vì vậy, bình diện ngôn ngữ sẽ là một góc nhìn khác có thể làm đối trọng để sự đánh giá tác phẩm văn chương ngày càng khoa học và chính xác hơn.

Từ góc độ ngôn ngữ Vào đầu thế kỉ XX, trường phái hình thức Nga đã đưa ra những cách tiếp cận mới về nghệ thuật thi ca. Con đường khám phá của họ là dựa vào kết cấu hình thức để lí giải nội dung ý nghĩa. Đây có thể coi là một bước nhảy vọt rất đáng ghi nhận về quan điểm và nhận thức của giới nghiên cứu văn học. Lấy những yếu tố mang tính phân biệt về hình thức giữa thơ và văn xuôi như âm luật, vần, câu thơ, đoạn thơ.

làm đơn vị khảo sát, trường phái này thực sự đã coi văn học là nghệ thuật của ngôn ngữ.