Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng - Lâm Quang Đông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÂM QUANG ĐÔNG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU CÓ VỊ NGỮ LÀ VỊ TỪ MANG Ý NGHĨA TRAO/TẶNG (trên cơ sở tiếng Việt và tiếng Anh) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội, 2007 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÂM QUANG ĐÔNG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU CÓ VỊ NGỮ LÀ VỊ TỪ MANG Ý NGHĨA TRAO/TẶNG (trên cơ sở tiếng Việt và tiếng Anh) Chuyên ngành: Lí luận Ngôn ngữ Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS LÊ QUANG THIÊM 2.TS VŨ ĐỨC NGHIỆU Hà Nội, 2007 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN ii MỤC LỤC iii MỞ ĐẦU 1 0.1 Lý do lựa chọn đề tài 1 0.2 Đối tượng, nhiệm vụ, phương pháp và tư liệu nghiên cứu 2 0.1 Đối tượng nghiên cứu 2 0.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 3 0.3 Phương pháp và tư liệu nghiên cứu 4 0.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án 5 0.4 Bố cục của luận án 6 CHƢƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN 8 1.1 Quan điểm nghiên cứu về cấu trúc nghĩa của câu 8 1.1 Về nghĩa của câu 8 1.2 Về cấu trúc nghĩa của câu 9 1.2 Quan điểm về vai nghĩa của các tham thể trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu 13 1.1 Nhận xét chung 13 1.2 Cách phân loại vai nghĩa 17 1.3 Quan điểm nghiên cứu của luận án 29 1.4 Tình hình nghiên cứu cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng 34 1.5 Tiểu kết 41 iii CHƢƠNG 2 CÁC LỚP NGHĨA VÀ VAI NGHĨA CỦA BA DIỄN TỐ TRONG CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG 43 2.1 Lớp nghĩa kiểm soát - sở hữu (control - possession) 49 2.2 Lớp nghĩa không gian - động (spatial - dynamic) 54 2.3 Lớp nghĩa lợi ích (human interest) 58 2.4 Lớp nghĩa quyền lực (power) 60 2.3 Cấu trúc nghĩa biểu hiện cơ sở của câu với vị từ trao/tặng 72 2.1 Diễn tố thứ nhất 72 2.2 Diễn tố thứ hai 77 2.3 Diễn tố thứ ba 83 2.4 Tiểu kết 85 CHƢƠNG 3 CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN RÚT GỌN VÀ MỞ RỘNG CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG 87 3.2 Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với số lượng diễn tố ít hơn 3 92 3.1 Trường hợp chỉ có một diễn tố 92 3.2 Trường hợp chỉ có hai diễn tố 93 3.3 Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với số lượng tham thể nhiều hơn 3 95 3.1 Chu tố Mặc định 95 3.2 Hai Chu tố Mặc định khác: Hướng và Đích (Direction and Goal) 103 3.4 Cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng và với một số vị từ khác: So sánh về chu tố mặc định 106 3.1 So sánh vị từ trao/tặng với vị từ mua (buy) 106 iv 3.2 So sánh vị từ trao/tặng với vị từ đào (dig) 112 3.3 So sánh vị từ trao/tặng với vị từ nhảy (jump) 113 3.5 Tiểu kết 115 CHƢƠNG 4 SỰ THỂ HIỆN CẤU TRÚC NGHĨA BIỂU HIỆN TRÊN CẤU TRÚC CÚ PHÁP CỦA CÂU VỚI VỊ TỪ TRAO/TẶNG 118 4.2 Trật tự tham thể trong câu với ≤ 3 diễn tố 125 4.1 Khi Tác thể được chọn làm Vật được định vị (Trajector - TR) 125 4.2 Khi Tiếp thể được chọn làm Vật được định vị 138 4.3 Khi Đối thể được chọn làm Vật được định vị 142 4.3 Trật tự tham thể trong câu với diễn tố và chu tố mặc định 144 4.4 Sự mở rộng nghĩa của give trong tiếng Anh và cho trong tiếng Việt 148 4.1 Sự cho phép (permission) 149 4.2 Gây khiến / Tạo điều kiện (cause / enablement) 151 4.3 Sự xuất hiện (emergence) 153 4.5 Tiểu kết 162 KẾT LUẬN 164 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 172 TÀI LIỆU THAM KHẢO 172 PHỤ LỤC 184 v MỞ ĐẦU 0.1 LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI Trong vài thập kỷ cuối thế kỷ 20, một số khuynh hướng ngôn ngữ học hậu cấu trúc luận (post-structuralism) đã cố gắng khắc phục những giới hạn của lôgíc học để tập trung nhiều hơn vào mặt chức năng và nội dung của ngôn ngữ. Việc nghiên cứu cấu trúc nghĩa của câu là một trong những khuynh hướng mới đó với nhiều đóng góp có giá trị cho ngôn ngữ học hiện đại. Theo những quan niệm gần đây về cấu trúc nghĩa của câu, vị từ đóng vai trò trung tâm, chi phối các thành tố nghĩa xung quanh nó. Ngữ trị - khả năng kết hợp của vị từ có vai trò quyết định tới cấu trúc nghĩa của câu: nó quy định phải có bao nhiêu thành tố nghĩa xung quanh vị từ và những thành tố nghĩa đó là gì, có tư cách, quan hệ, vị thế như thế nào đối với vị từ, và chúng được tổ chức như thế nào trong cấu trúc nghĩa của câu.

Ngữ trị của vị từ càng lớn thì cấu trúc nghĩa của câu càng phức tạp. Do vậy, vị từ đa trị là một đối tượng cần nghiên cứu, khảo sát toàn diện, kỹ lưỡng để hiểu biết sâu sắc hơn về cấu trúc nghĩa của câu. Vị từ mang ý nghĩa trao/tặng là một trong số các nhóm từ vựng cơ bản của ngôn ngữ. Chúng nằm trong số những yếu tố ngôn ngữ được tiếp thu và sử dụng sớm nhất ở trẻ em, và được coi là một trong những „viên gạch‟ đầu tiên để xây dựng nên các đơn vị ngữ nghĩa khác.

Chúng có số lượng phong phú, thể hiện nhiều hoàn cảnh, tính chất, cách thức của sự tình trao/tặng, nhiều mối quan hệ liên nhân khác nhau giữa các đối tượng tham gia sự tình trao/tặng. Sự đa dạng về nghĩa của vị từ, số lượng tham thể thể hiện các đối tượng tham gia sự tình trao/tặng, vai nghĩa, tư cách, quan hệ, đặc trưng, v., của các tham thể đó trong cấu trúc nghĩa của câu với vị từ mang ý nghĩa trao/tặng giúp cho nhóm vị từ này có tính đại diện cao cho các vị từ đa trị. 1 Mặc dù những vấn đề này đã được một số nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu, song cũng còn nhiều điểm cần được tiếp tục giải quyết một cách thấu đáo và thỏa đáng hơn nữa. Do vậy, về mặt lý luận, việc nghiên cứu nhóm vị từ này sẽ giúp giải quyết một số vấn đề về cấu trúc nghĩa của câu có vị ngữ là vị từ đa trị với những quan niệm mới, phương pháp tiếp cận mới, nhờ vào những thành tựu, tiến bộ mới của ngôn ngữ học hiện đại cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21.

Đồng thời, việc nghiên cứu, so sánh vị từ mang ý nghĩa trao/tặng ở các ngôn ngữ khác nhau cũng sẽ giúp phát hiện được nhiều điều thú vị về ngôn ngữ và văn hóa của các cộng đồng sử dụng những ngôn ngữ ấy, cụ thể là tiếng Anh và tiếng Việt trong luận án này. Về thực tiễn, cấu trúc cú pháp của câu có vị ngữ là vị từ mang ý nghĩa trao/tặng có nhiều thành phần phức tạp, gây không ít khó khăn, dẫn tới nhiều lỗi phổ biến, thường gặp ở người Việt học tiếng Anh, nhất là lỗi về trật tự từ, giới từ và cải biến chủ động - bị động. Một trong những căn nguyên gây lỗi là do cấu trúc nghĩa của câu, đặc biệt là những tương đồng, khác biệt giữa các ngôn ngữ về cấu trúc nghĩa của câu với những vị từ này chưa được hiểu một cách tường tận, rõ ràng. Cần phải nghiên cứu nhóm vị từ này để có những phương thức, biện pháp giúp người nước ngoài học tiếng Việt hay người Việt học tiếng Anh nhận thức rõ được chúng và khắc phục được những khó khăn trên.

Đó là lý do thực tiễn thu hút sự quan tâm nghiên cứu của chúng tôi trong luận án này.2 ĐỐI TƢỢNG, NHIỆM VỤ, PHƢƠNG PHÁP VÀ TƢ LIỆU NGHIÊN CỨU 0.1 Đối tƣợng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ đa trị mang ý nghĩa trao/tặng trong tiếng Việt và tiếng Anh 2 (từ đây trở đi được diễn đạt gọn là câu với vị từ trao/tặng). Tiêu biểu có thể kể đến các vị từ: cho, gửi, đưa, cung cấp, biếu, tặng, hiến, nhường, phú, thí, phát, ban, give, present, hand, endow, bestow, confer, offer, , v. Tuy nhiên, một số vị từ có nhiều điểm tương đồng với vị từ mang ý nghĩa trao/tặng cũng được thảo luận nhằm làm rõ và kiểm chứng những luận điểm luận án đưa ra (danh sách vị từ – xin xem Phụ lục). Cách tiếp cận được lựa chọn để nghiên cứu là từ sự tình tới hình thức thể hiện: sự tình là như nhau, tức là nội dung như nhau, song cần tìm hiểu xem trong tiếng Việt và tiếng Anh sự tình đó được nhìn nhận như thế nào, diễn giải, mô tả ra sao; cách mô tả đó được thể hiện bằng hình thức nào, với những vị từ nào, với những tham thể nào, vai nghĩa của những tham thể đó là gì, vị thế, tư cách của chúng như thế nào.

Nội dung, ngữ nghĩa là cái tiên quyết, quy định ngữ pháp cho nên phải đi từ ngữ nghĩa đến ngữ pháp chứ không phải ngược lại. Do vậy, lõi sự tình của câu được tập trung nghiên cứu và lấy làm xuất phát điểm để khảo sát, phân tích.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra trên đây, luận án tập trung thực hiện những nhiệm vụ sau:  Điểm lại những giải thuyết về cấu trúc nghĩa của câu, nhất là cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu có vị ngữ là vị từ đa trị, tiêu biểu là vị từ mang ý nghĩa trao/tặng;  Làm rõ các lớp nghĩa trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng và vai nghĩa cũng như đặc trưng của các tham thể trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu ở các lớp nghĩa đó. Đây cũng là một phương pháp cần thiết giúp xác định đúng đắn, rõ ràng những vai nghĩa mà các 3 tham thể có thể đảm nhận, vai nghĩa nào là chính, vai nghĩa nào là phụ trợ.  Xác định tư cách của những thành tố nghĩa vẫn được gọi là Phi tham thể, Chu tố, Cảnh huống hay Tham thể ngoại vi (Non-participants, Circumstants or Peripheral participants) trong cấu trúc nghĩa biểu hiện của câu với vị từ trao/tặng bởi vì chúng không hoàn toàn giống nhau.

 Tìm hiểu tác động của những yếu tố ngữ nghĩa tới cấu trúc cú pháp khiến cho mỗi tham thể được đứng ở những vị trí nhất định, hoặc những trật tự cú pháp của các thành phần câu ứng với các tham thể phản ánh những khác biệt ngữ nghĩa nào.