Luận án tiến sĩ về biến thể cú pháp câu đơn tiếng Việt - Dương Xuân Quang

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN DƢƠNG XUÂN QUANG BIẾN THỂ CÚ PHÁP CỦA CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT TỪ BÌNH DIỆN CẤU TRÚC - CHỨC NĂNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2017 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN DƢƠNG XUÂN QUANG BIẾN THỂ CÚ PHÁP CỦA CÂU ĐƠN TIẾNG VIỆT TỪ BÌNH DIỆN CẤU TRÚC - CHỨC NĂNG Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62 22 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN HỒNG CỔN HÀ NỘI - 2017 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu Biến thể cú pháp của câu đơn tiếng Việt từ bình diện cấu trúc - chức năng này do tôi thực hiện. Các kết quả nghiên cứu đƣợc nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai khác công bố trong bất cứ một công trình nào. Hà Nội, ngày 08 tháng 09 năm 2017 Tác giả luận án Dƣơng Xuân Quang 3 MỤC LỤC MỤC LỤC 01 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ CÁC KÝ HIỆU 05 DANH MỤC BẢNG BIỂU 06 MỞ ĐẦU 07 1.

Lý do chọn đề tài 07 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 08 3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 08 4. Phƣơng pháp nghiên cứu 09 5.

Nguồn ngữ liệu 09 6. Đóng góp của luận án 10 7. Bố cục của luận án 11 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ 12 LÝ THUYẾT 1.

Lƣợc sử nghiên cứu về biến thể cú pháp của câu 12 1. Các khuynh hướng nghiên cứu biến thể cú pháp của câu trong 12 ngôn ngữ học 1. Những nghiên cứu về biến thể cú pháp của câu trong Việt ngữ học 17 1. Đơn vị ngôn ngữ và biến thể của đơn vị ngôn ngữ 20 1.

Đơn vị ngôn ngữ 20 1. Khái niệm biến thể của đơn vị ngôn ngữ 23 1. Tính đánh dấu và các biến thể của đơn vị ngôn ngữ 26 1. Câu và biến thể cú pháp của câu 29 1.

Câu và phát ngôn 29 1. Khái niệm về câu 29 1. Phân biệt câu với phát ngôn 32 1. Biến thể cú pháp của câu 34 1.

Khái niệm biến thể cú pháp của câu 34 4 1. Phân biệt biến thể cú pháp của câu với câu đồng nghĩa 36 1. Phân biệt biến thể cú pháp của câu với câu và phát ngôn 40 1. Biến thể cú pháp của câu tiếng Việt 41 1.

Tiêu chí xác định biến thể cú pháp của câu tiếng Việt 41 1. Tiêu chí về nội dung 42 1. Tiêu chí về hình thức 47 1. Tính đánh dấu và việc nhận diện biến thể cú pháp của câu tiếng Việt 53 1.

Tiêu chí đặc điểm hình thức (hình thái - cấu trúc) 53 1. Tiêu chí khả năng phân bố 53 1. Tiêu chí giá trị dụng học 53 1. Tiêu chí tần số sử dụng 54 1.

Các kiểu biến thể cú pháp của câu tiếng Việt 54 1. Biến thể cú pháp trật tự thành tố 54 1. Biến thể cú pháp tỉnh lƣợc thành tố 55 1. Biến thể cú pháp thêm tác tử nhấn mạnh 55 1.

Biến thể ngôn điệu 56 1. Tiểu kết chƣơng 1 57 CHƢƠNG 2. BIẾN THỂ CÚ PHÁP TRẬT TỰ THÀNH TỐ 58 2. Cấu trúc của biến thể cú pháp trật tự thành tố 58 2.

Biến thể cú pháp vị trí chủ ngữ 60 2. Trƣờng hợp vị ngữ là vị từ quá trình 60 2. Trƣờng hợp vị ngữ là vị từ hành động 61 2. Trƣờng hợp vị ngữ là vị từ trạng thái 63 2.

Biến thể cú pháp vị trí bổ ngữ 65 2. Trƣờng hợp câu có một bổ ngữ 66 2. Trƣờng hợp câu có hai bổ ngữ 71 2. Biến thể cú pháp vị trí trạng ngữ và các thành phần phụ khác 74 2.

Chức năng của biến thể cú pháp trật tự thành tố 78 2. Chức năng nhấn mạnh 78 2. Nhấn mạnh tiêu điểm thông báo 78 2. Nhấn mạnh chủ đề/ cơ sở thông báo 81 5 2.

Chức năng mạch lạc 83 2. Chức năng biểu thái 86 2. Tiểu kết chƣơng 2 88 CHƢƠNG 3. BIẾN THỂ CÚ PHÁP TỈNH LƢỢC THÀNH TỐ 89 3.

Cấu trúc của biến thể cú pháp tỉnh lƣợc thành tố 90 3. Biến thể cú pháp tỉnh lược chủ ngữ 90 3. Trƣờng hợp chủ ngữ đƣợc xác định bằng chuỗi phát ngôn 90 3. Trƣờng hợp chủ ngữ đƣợc xác định qua ngữ cảnh 92 3.

Trƣờng hợp chủ ngữ không đƣợc xác định cụ thể 97 3. Biến thể cú pháp tỉnh lược vị ngữ 98 3. Biến thể cú pháp tỉnh lược bổ ngữ 101 3. Biến thể cú pháp tỉnh lược nhiều thành phần 103 3.

Biến thể cú pháp tỉnh lƣợc chủ ngữ và vị ngữ 104 3. Biến thể cú pháp tỉnh lƣợc chủ ngữ, vị ngữ và bổ ngữ 105 3. Biến thể cú pháp tỉnh lƣợc chủ ngữ và bổ ngữ 106 3. Chức năng của biến thể cú pháp tỉnh lƣợc thành tố 107 3.

Chức năng nhấn mạnh 107 3. Chức năng mạch lạc 112 3. Chức năng biểu thái 116 3. Tiểu kết chƣơng 3 120 CHƢƠNG 4.

BIẾN THỂ CÚ PHÁP THÊM TÁC TỬ NHẤN MẠNH 122 4. Cấu trúc của biến thể cú pháp thêm tác tử nhấn mạnh 123 4. Biến thể cú pháp thêm tác tử nhấn mạnh chủ ngữ 123 4. Biến thể cú pháp với Chính + CN 124 4.

Biến thể cú pháp với Đích thị + CN 124 4. Biến thể cú pháp với Cả + CN 125 4. Biến thể cú pháp với Đến + CN 126 4. Biến thể cú pháp với Ngay + CN 127 4.

Biến thể cú pháp với tác tử phức + CN 128 4. Biến thể cú pháp với CN + tác tử chủ ngữ giả 129 4. Biến thể cú pháp thêm tác tử nhấn mạnh vị ngữ 131 6 4. Biến thể cú pháp với Chính + VN 131 4.

Biến thể cú pháp với Đích thị + VN 132 4. Biến thể cú pháp với Rõ + VN 132 4. Biến thể cú pháp với Quả + VN 133 4. Biến thể cú pháp với Đã + VN 134 4.

Biến thể cú pháp với Mới + VN 134 4. Biến thể cú pháp với (Không/ Chƣa/ Chẳng +) Hề + VN 135 4. Biến thể cú pháp với Quyết (+ Không/ Chƣa/ Chẳng) + VN 135 4. Biến thể cú pháp với Tịnh (+ Không) + VN 136 4.

Biến thể cú pháp với Tổ + VN 136 4. Biến thể cú pháp với Ƣ + VN 137 4. Biến thể cú pháp thêm tác tử nhấn mạnh bổ ngữ 137 4. Biến thể cú pháp với tác tử nhấn mạnh khẳng định + BN 137 4.

Biến thể cú pháp với tác tử nhấn mạnh phủ định + BN 140 4. Biến thể cú pháp với tác tử nhấn mạnh lâm thời + BN 142 4. Chức năng của biến thể cú pháp thêm tác tử nhấn mạnh 144 4. Chức năng nhấn mạnh 144 4.

Chức năng biểu thái 151 4. Tiểu kết chƣơng 4 155 KẾT LUẬN 156 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN 161 ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 162 7 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ CÁC KÝ HIỆU BN Bổ ngữ BTCP Biến thể cú pháp CN Chủ ngữ N - NP Danh từ - Cụm danh từ / Ngữ danh ngữ S Câu SV Cấu trúc Chủ ngữ - Vị ngữ SVO Cấu trúc Chủ ngữ - Vị ngữ - Bổ ngữ V - VP Vị từ - Cụm vị từ / Ngữ vị từ (Từ loại) VN Vị ngữ (Thành phần câu) Ký hiệu + Mang thuộc tính, đặc trƣng ấy Ký hiệu – Không mang thuộc tính, đặc trƣng ấy Ký hiệu ? Phát ngôn đáng ngờ, có thể đƣợc chấp nhận hoặc không tùy theo điều kiện Ký hiệu * Phát ngôn không thể đƣợc chấp nhận 8 DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1. Bảng tổng hợp các tiêu chí nhận diện biến thể cú pháp 51-52 của câu đơn tiếng Việt 9 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong hệ thống ngôn ngữ, câu là đơn vị thể hiện rõ ràng nhất một tƣ tƣởng, phản ánh trọn vẹn nhận thức của con ngƣời.

Do vậy, đơn vị này từ lâu đã trở thành một trong những đối tƣợng nghiên cứu đƣợc ƣu tiên hàng đầu của các nhà ngôn ngữ học. Tuy nhiên, khái niệm câu với bản chất trừu tƣợng từ định đề lý luận của Ferdinand de Saussure về đối lập giữa ngôn ngữ và lời nói chƣa mô tả đƣợc hết tính đa dạng về hình thức cũng nhƣ sự phong phú về chức năng của đơn vị này trong thực tế hoạt động giao tiếp của các cộng đồng ngôn ngữ. Từ đó để hiểu lý do vì sao những hiện dạng khác nhau của một câu trừu tƣợng hay các biến thể của câu lại là một hiện tƣợng rất đáng quan tâm, một đề tài rất đáng nghiên cứu trong tổng thể những tìm tòi, định vị ngôn ngữ giữa đời sống giao tiếp. Tìm hiểu những biến thể hiện thực rất đa dạng của câu sẽ mang lại nhiều giá trị cả về lý luận cho khoa học nghiên cứu ngôn ngữ lẫn những ứng dụng ngôn ngữ học phục vụ xã hội.

Trƣớc tiên, ở bình diện lý thuyết, phân tích lý do tồn tại của các biến thể sẽ giúp giải mã sự tác động của từng ngữ cảnh sử dụng đối với mỗi hình thức biểu hiện cụ thể, xét rộng hơn là ảnh hƣởng của chức năng đối với cấu trúc của toàn hệ thống. Mối quan hệ tƣơng tác giữa những điều kiện giao tiếp với hình thức ngôn ngữ thông qua lăng kính tƣ duy của con ngƣời vẫn luôn là một nội dung quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Còn về giá trị ứng dụng, nghiên cứu biến thể của câu sẽ cung cấp hệ thống những khả năng hiện hữu của mỗi câu trừu tƣợng. Nắm đƣợc quy luật hình thành biến thể này, việc dạy bản ngữ cho trẻ nhỏ và dạy ngoại ngữ cho ngƣời nƣớc ngoài sẽ có những tiện ích.

Đồng thời, thông qua những cấu trúc tƣơng đồng của các biến thể, các chƣơng trình ứng dụng ngôn ngữ trong máy tính hiện đại nhƣ dịch tự động, xây dựng cơ sở ngữ liệu, v. sẽ có thêm nền tảng vững chắc. Biến thể ngôn ngữ nói chung, biến thể câu nói riêng là một hiện tƣợng tất yếu trong hoạt động ngôn ngữ, bởi lẽ đơn vị hệ thống của ngôn ngữ rất hữu hạn nhƣng nội dung giao tiếp mà con ngƣời cần/ muốn diễn đạt lại là vô hạn. Có thể nói, lâu nay, ngôn ngữ học dƣờng nhƣ chỉ tập trung vào việc lý giải các cơ chế nội tại của câu từ 10 các bình diện khác nhau với ý thức về sự quy chuẩn hóa, mà chƣa thực sự chú ý nhiều đến tính đa năng, đa trị, đa phong cách của đơn vị hệ thống này trong hành chức ở lời nói cụ thể (phát ngôn).