Luận án tiến sĩ: Văn hóa ứng xử trong chế biến nông sản Mậu Hòa

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THANH HÒA VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG NGHỀ CHẾ BIẾN NÔNG SẢN CỦA CƢ DÂN LÀNG MẬU HÒA (XÃ MINH KHAI, HUYỆN HOÀI ĐỨC, THÀNH PHỐ HÀ NỘI) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI, 2020 luan an BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THANH HÒA VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG NGHỀ CHẾ BIẾN NÔNG SẢN CỦA CƢ DÂN LÀNG MẬU HÒA (XÃ MINH KHAI, HUYỆN HOÀI ĐỨC, THÀNH PHỐ HÀ NỘI) Chuyên ngành : Văn hóa học Mã số : 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Bùi Xuân Đính HÀ NỘI, 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Việc tham khảo các tài liệu được trích dẫn theo nguồn đúng quy định. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Tác giả luận án Nguyễn Thị Thanh Hòa luan an 1 MỤC LỤC Trang MỤC LỤC 1 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU 2 MỞ ĐẦU 3 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ 10 LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 10 1. Cơ sở lý luận 23 Tiểu kết 34 Chƣơng 2: LÀNG MẬU HÒA VÀ NGHỀ CHẾ BIẾN NÔNG SẢN 35 2. Môi trường tự nhiên và sự lựa chọn phương thức mưu sinh 35 2.

Môi trường xã hội 41 2. Nghề chế biến nông sản ở Mậu Hòa 53 Tiểu kết 66 Chƣơng 3: BIỂU HIỆN VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG NGHỀ CHẾ 68 BIẾN NÔNG SẢN Ở LÀNG MẬU HÒA 3. Văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của người làm nghề 68 chế biến nông sản 3. Văn hóa ứng xử với môi trường xã hội của người làm nghề chế 73 biến nông sản 3.

Văn hóa ứng xử với bản thân của người làm nghề chế biến 98 nông sản Tiểu kết 108 Chƣơng 4: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ NGHIÊN CỨU VĂN 110 HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƢỜI LÀM NGHỀ CHẾ BIẾN NÔNG SẢN Ở MẬU HÒA 4. Những bàn luận về văn hóa ứng xử của người làm nghề chế 110 biến nông sản ở Mậu Hòa 4. Những vấn đề đặt ra từ nghiên cứu văn hóa ứng xử của 126 người làm nghề chế biến nông sản ở Mậu Hòa Tiểu kết 144 KẾT LUẬN 146 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC luan an 2 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Trang 1. Sơ đồ 1: Khung phân tích và các vấn đề nghiên cứu của 33 luận án 2.1: Tổ chức sản xuất, kinh doanh miến dong 58 3.2: Tổ chức sản xuất, kinh doanh hàng bún, phở khô 61 luan an 3 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Văn hóa ứng xử là một thành tố của văn hóa, được biểu hiện thông qua các hành vi, cử chỉ, thái độ, ngôn ngữ… đã được nghiên cứu ở nhiều góc độ Văn hóa học, Tâm lý học, Xã hội học, Nhân học… từ đó đúc kết thành lý luận về ứng xử (khái niệm, bản chất, phân loại) đến những biểu hiện cụ thể của văn hóa ứng xử trong các môi trường khác nhau. Văn hóa ứng xử có ý nghĩa định hướng, điều tiết hành vi của mỗi cá nhân để duy trì, phát triển, làm cho cuộc sống của cá nhân gắn kết cộng đồng với tính nhân văn, nhân ái cao. Văn hóa ứng xử góp phần khơi dậy, nhân rộng những lời nói hay, những việc làm tốt, những phong cách đẹp, làm cho cái đúng, cái tốt, cái đẹp được lan tỏa, phát huy tác dụng trong các khía cạnh của cuộc sống. Luận án mong muốn bước đầu đóng góp cơ sở lý luận về văn hóa ứng xử và cung cấp dữ liệu khoa học cho các nhà nghiên cứu quan tâm đến văn hóa ứng xử của cộng đồng, định hình các giá trị văn hóa ứng xử cho cư dân làm nghề ở Mậu Hòa trên nền tảng di sản văn hóa truyền thống trong giai đoạn hiện nay.

Ở Việt Nam, từ xa xưa, con người gắn bó với cộng đồng làng, theo các mối quan hệ nhà (gia đình), dòng họ, xóm giềng, phe giáp, lớp tuổi, phường hội…, dựa trên cơ sở kinh tế là nông nghiệp kết hợp với các nghề thủ công và buôn bán nhỏ. Văn hóa ứng xử của người Việt là những ứng xử nhằm giải quyết các mối quan hệ trong cộng đồng làng để duy trì cuộc sống dựa trên cơ sở kinh tế nông nghiệp là chủ đạo, mà những đặc trưng cơ bản, nổi bật đã được các nhà nghiên cứu chỉ ra là: trọng tình cảm, gắn kết chặt chẽ trong cộng đồng làng xóm, có thủy có chung, hòa thuận. Từ khi nền kinh tế đất nước phát triển theo cơ chế thị trường, những thách thức để mưu sinh trong điều kiện cạnh tranh quyết liệt giúp con người năng động hơn, có nhiều mối quan hệ hơn, nhưng cũng chính vì thế đặt ra cho mỗi người nhiều tình huống trong quan hệ ứng xử hơn, nhất là với những người làm các luan an 4 nghề thủ công, làm kinh doanh - dịch vụ, thuận cũng có và “nghịch” cũng nhiều. Thực tế hiện nay cho thấy, vì lợi nhuận, một bộ phận người sản xuất sẵn sàng làm hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, hàng độc hại; cạnh tranh thiếu lành mạnh, vi phạm pháp luật, chiếm dụng vốn của nhau, thậm chí lừa đảo nhau.; làm giảm lòng tin giữa con người với nhau trong xã hội, giảm tính cố kết cộng đồng vốn là một giá trị mang tính truyền thống trong văn hóa ứng xử của người Việt.

Thực trạng này biểu hiện khác nhau ở từng ngành nghề, từng địa phương, cần được nghiên cứu trên diện rộng, tại nhiều điểm khác nhau để có sơ sở khoa học rút ra các giải pháp khắc phục những hạn chế tạo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế với giữ gìn giá trị văn hóa tốt đẹp trong cộng đồng làng nghề. Tuy nhiên, cho đến nay, các nghiên cứu về văn hóa ứng xử của người Việt thường chỉ tập trung vào những vấn đề lý luận chung, thực trạng và xu hướng biến đổi của nó hiện nay; không có nhiều nghiên cứu về văn hóa ứng xử tại các loại hình làng nghề khác nhau, ở các địa phương khác nhau. Mong muốn góp phần vào việc tìm hiểu văn hóa ứng xử của cư dân các làng nghề, chúng tôi chọn một làng cụ thể làm điểm thử nghiệm nghiên cứu. Đó là làng Mậu Hòa, một ngôi làng cổ, có nghề chế biến nông sản (miến dong, bún, phở khô) - sản phẩm được sử dụng thường xuyên và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng.

Từ khi kinh tế thị trường được mở ra, nghề phát triển mạnh, người Mậu Hòa một mặt vẫn duy trì các mối quan hệ làm nghề vốn có ở trong làng, mặt khác, đã mở rộng phạm vi tiêu thụ ra nhiều nước ở châu Á, châu Âu, hình thành các mối quan hệ mới. Vậy, trong bối cảnh làm nghề trên đây, văn hóa ứng xử của người Mậu Hòa được thể hiện như thế nào? Các yếu tố của văn hóa ứng xử truyền thống được biểu hiện, diễn tiến ra sao để thích ứng với điều kiện mới, có tác động như thế nào với việc làm nghề? Cũng vậy, các mối quan hệ mới hình thành trong điều kiện làm nghề hiện nay tác động như thế nào đến việc làm nghề…, là những vấn đề cần được quan tâm. Nghiên cứu văn hóa ứng xử trong nghề chế biến nông sản của cư dân làng Mậu Hòa trong điều kiện nền luan an 5 kinh tế thị trường không chỉ cho thấy đặc điểm văn hóa của cộng đồng cư dân, mà còn tạo cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chuẩn mực, quy tắc ứng xử phù hợp trước bối cảnh xã hội diễn biến phức tạp. Với những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài Văn hóa ứng xử trong nghề chế biến nông sản của cư dân làng Mậu Hòa (xã Minh Khai, huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội) làm luận án Tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu - Nhận diện văn hóa ứng xử của người làng nghề chế biến nông sản ở làng Mậu Hòa qua ba chiều kích: văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên, văn hóa ứng xử với môi trường xã hội, văn hóa ứng xử với bản thân. - Tạo cơ sở khoa học để các cấp chính quyền địa phương xây dựng những quy tắc, chuẩn mực đạo đức góp phần định hướng hành vi của các cá nhân, đưa ra những chính sách phát triển phù hợp nhằm xây dựng cộng đồng làng nghề hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Câu hỏi nghiên cứu Với mục đích nghiên cứu trên, luận án đưa ra ba câu hỏi nghiên cứu: - Những yếu tố nào tác động đến sự hình thành văn hóa ứng xử của người làm nghề chế biến nông sản ở làng Mậu Hòa? - Văn hóa ứng xử của người làm nghề chế biến nông sản ở làng Mậu Hòa được biểu hiện như thế nào? - Những vấn đề gì cần đặt ra từ nghiên cứu văn hóa ứng xử của người làm nghề ở Mậu Hòa hiện nay? 2.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Vận dụng các lý thuyết để lý giải các hiện tượng trong văn hóa ứng xử của người làm nghề chế biến nông sản. Cụ thể, luận án tập trung một số nhiệm vụ: + Hệ thống hóa cơ sở lý luận của luận án + Cơ sở hình thành văn hóa ứng xử của người làm nghề ở Mậu Hòa; + Những biểu hiện trong văn hóa ứng xử của người làm nghề ở làng Mậu Hòa; luan an 6 + Những vấn đề đặt ra đối với văn hóa ứng xử của người làm nghề chế biến nông sản ở Mậu Hòa hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng của luận án là ba chiều kích của văn hóa ứng xử với người làm chế biến nông sản ở Mậu Hòa, gồm ứng xử với môi trường tự nhiên, ứng xử với môi trường xã hội (cộng đồng) và ứng xử với chính mình (bản thân, gia đình, dòng họ).

Khách thể nghiên cứu là người làm nghề, các chủ hộ kinh doanh cá thể, giám đốc, Tổng giám đốc một số công ty sản xuất và kinh doanh miến dong, bún, phở khô và đại lý cung cấp nguyên liệu, đại lý tiêu thụ của các cơ sở sản xuất, kinh doanh ở Mậu Hòa. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi không gian nghiên cứu của luận án là làng Mậu Hòa, xã Minh Khai, huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội.