Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh: Giá trị lý luận, đặc trưng và ý nghĩa thực tiễn

1 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. TÁC GIẢ Nguyễn Hữu Lập 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CNXH: Chủ nghĩa xã hội CNTB: Chủ nghĩa tư bản ĐLDT: Độc lập dân tộc GPDT: Giải phóng dân tộc GS: Giáo sư Nxb: Nhà xuất bản PGS: Phó giáo sư TS: Tiến sĩ VHCT: Văn hóa chính trị XHCN: Xã hội chủ nghĩa 3 MỤC LỤC Trang TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT MỤC LỤC MỞ ĐẦU 5 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 11 1. Các tài liệu, công trình nghiên cứu ở nước ngoài 11 1.

Các tài liệu, công trình nghiên cứu ở trong nước 15 Chương 2: LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH 27 2. Khái niệm và cấu trúc văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 27 2. Cách tiếp cận văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 44 2. Cơ sở hình thành, phát triển văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 56 Chương 3: GIÁ TRỊ VÀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH 79 3.

Giá trị của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 79 3. Những đặc trưng cơ bản của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 108 Chương 4: Ý NGHĨA VÀ ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH CHO ĐỘI NGŨ CÁN BỘ LÃNH ĐẠO QUẢN LÝ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 122 4. Ý nghĩa của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh 122 4. Định hướng xây dựng văn hóa chính trị Hồ Chí Minh cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý ở Việt Nam hiện nay 148 KẾT LUẬN 156 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG 159 BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 160 4 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài luận án Thực tế đã cho thấy, văn hóa có mặt trong mọi lĩnh vực của đời sống, là sản phẩm của hoạt động thực tiễn, nhưng lại có vai trò chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người. Văn hóa là tổng hòa những giá trị Chân, Thiện, Mĩ được vận động và sàng lọc trong thực tiễn cuộc sống qua nhiều thế hệ. Sự vận động và sàng lọc đó càng rộng về không gian, càng dài về thời gian, thì các giá trị còn lại càng sâu sắc, bền vững và tính phổ quát càng cao. Vì thế, văn hóa nói chung không phải là sản phẩm của con người với tính cách cá nhân, bởi mỗi cá nhân cụ thể ấy thực chất chỉ là một trong những sản phẩm sáng tạo của văn hóa, là nơi biểu hiện của văn hóa, chỉ có vai trò bảo tồn và phát triển văn hóa.

Tuy nhiên, trong số những con người cá nhân với tính cách là sản phẩm của văn hóa lại có những nhân vật tiêu biểu, xuất chúng, có khả năng thâu thái, tích hợp được các giá trị văn hóa của cộng đồng dân tộc và thời đại. Bởi vậy, họ là những người góp phần quan trọng nhất trong việc bảo tồn, phát triển và nâng nền văn hóa của cộng đồng, dân tộc lên một tầm cao mới, thậm chí còn là định hướng cho sự phát triển bền vững của cả một nền văn hóa. Cũng như nhiều lĩnh vực khác, VHCT chỉ là một bộ phận, một phương diện của văn hóa, nhưng là bộ phận quan trọng nhất, ra đời trong quá trình con người ứng xử với các thành tố của hệ thống chính trị, đặc biệt là nhà nước - một hình thức tập trung ý chí của cộng đồng, có vai trò quyết định trong việc thúc đẩy hay kìm hãm sự phát triển xã hội. VHCT bắt đầu hình thành và phát triển khi xã hội loài người có sự phân hóa giai cấp, xuất hiện quyền lực chính trị, đảng chính trị và nhà nước.

Vì vậy, xét đến cùng, VHCT là văn hóa sử dụng quyền lực, là nghệ thuật cai trị hay nghệ thuật lãnh đạo, là nhân tố quyết định đến sự phát triển, tiến bộ của xã hội nói chung, đến việc bảo đảm các quyền con người và quyền dân tộc nói riêng. Văn hóa chính trị là những giá trị của tư tưởng cùng hành vi chính trị được cộng đồng thừa nhận, chia sẻ, vận dụng trong việc thiết lập và vận hành một thể chế chính trị nhất định, nó được biểu hiện thông qua hành vi chính trị 5 của mỗi công dân, trước hết là các nhà chính trị chuyên nghiệp, các lãnh tụ chính trị. Vì vậy, nghiên cứu VHCT nói chung không thể không nghiên cứu về con người chính trị, đặc biệt là những lãnh tụ chính trị, những vĩ nhân của lịch sử. Ở Việt Nam, Hồ Chí Minh là sản phẩm của VHCT Việt Nam, nhưng cũng là người đã nâng VHCT truyền thống của dân tộc lên một tầm cao mới với một chất lượng mới.

Vì thế, có thể coi Hồ Chí Minh là kết tinh những gì tốt đẹp nhất của văn hóa Việt Nam. Với tính chất cách mạng, nhân văn, vì sự nghiệp GPDT, giải phóng giai cấp, giải phóng con người và xây dựng một xã hội nhân văn, tiến bộ, VHCT Hồ Chí Minh đã và đang là một trong những đối tượng nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng của khoa học chính trị ở Việt Nam. Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh được hình thành, phát triển và hoàn thiện trong suốt quá trình hoạt động cách mạng của Người, là một bộ phận cốt lõi và là phương diện nổi bật nhất của văn hoá Hồ Chí Minh; là sản phẩm của sự tích hợp, kế thừa, phát triển VHCT của cộng đồng dân tộc Việt Nam, giá trị VHCT của nhân loại, đặc biệt là giá trị VHCT của chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện cụ thể của Việt Nam; có nội dung cốt lõi là tư tưởng và hành động nhằm thực hiện triệt để quyền dân tộc cơ bản và quyền con người chân chính; là nền tảng của tư tưởng, đạo đức và phong cách của Người; có giá trị lý luận và thực tiễn to lớn, là yếu tố nền tảng tạo nên mọi thắng lợi mà cách mạng Việt Nam đã giành được. Mặt khác, VHCT Hồ Chí Minh luôn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt tiến trình cách mạng Việt Nam, là hạt nhân cốt lõi và là chất keo cố kết mọi con dân nước Việt thuộc các giai cấp, tầng lớp khác nhau.

Nhờ đó mà tạo nên nguồn lực to lớn, đủ sức đánh bại các thế lực xâm lược và góp phần cùng loài người ngăn chặn và thủ tiêu hoàn toàn sự tha hóa của chủ nghĩa thực dân cũ trên thế giới, đưa nước ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội, đáp ứng yêu cầu xây dựng một nền chính trị dân chủ, độc lập, tự chủ, cách mạng và tiến bộ. Hơn nữa, với tính cách là một bộ phận không thể thiếu trong nền tảng tư tưởng của Đảng - Tư tưởng Hồ Chí Minh đã được các lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các nhà khoa học tập trung nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ nội dung và giá 6 trị vận dụng, xác lập cơ sở lý luận cho việc hoạch định các chủ trương, đường lối của Đảng. Đặc biệt, từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam phát động cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, tư tưởng và tấm gương đạo đức của Người không chỉ là nội dung học tập, làm theo mà còn là đối tượng nghiên cứu của nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều bộ môn khoa học. Mặc dù vậy, việc nghiên cứu, vận dụng và phát triển các giá trị của VHCT Hồ Chí Minh còn khá khiêm tốn, chưa xứng với tầm vóc của một lãnh tụ chính trị xuất sắc, một danh nhân văn hóa kiệt xuất của Việt Nam.

Phạm trù VHCT Hồ Chí Minh gần đây đã được đặt ra và quan tâm nghiên cứu. Mặc dù vậy, các công trình nghiên cứu về VHCT Hồ Chí Minh còn đang ở trạng thái tiếp cận từng nội dung đơn lẻ, tính hệ thống, khái quát còn hạn chế. Do đó, cho đến nay nhận thức về VHCT Hồ Chí Minh chưa thực sự rõ ràng và sâu sắc, thậm chí còn có những quan điểm khá khác nhau về việc có hay không có VHCT Hồ Chí Minh. Thực tiễn thế giới đã cho thấy, sự phát triển của một dân tộc phụ thuộc rất lớn vào sự đồng thuận xã hội và khả năng quy tụ nhân tâm, trí tuệ, tiềm năng của mọi tầng lớp nhân dân nhằm tạo nên sức mạnh tổng hợp.

Tuy nhiên, sự đồng thuận xã hội lại phụ thuộc vào tính chất, phạm vi và mức độ của nền dân chủ mà nền dân chủ thì phụ thuộc vào thể chế chính trị. Cuối cùng, tất cả những yếu tố trên đây lại phụ thuộc vào VHCT của một dân tộc, tức là phụ thuộc vào nhận thức, thái độ, trách nhiệm của mỗi người dân đối với quyền lực chính trị và khả năng thiết kế một hệ thống chính trị bảo đảm quyền tự do, dân chủ, phát huy được trí tuệ của mọi công dân. Hiện nay, nước ta đang quá độ lên CNXH, sự nghiệp đổi mới sau chặng đường gần 30 năm đã thu được những kết quả to lớn có ý nghĩa lịch sử. Tuy nhiên, những kết quả đó còn hạn chế và chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh của đất nước và con người Việt Nam.

Đổi mới chính trị chưa theo kịp đổi mới kinh tế. Hệ thống chính trị và nền dân chủ đang có những bất cập gây khó khăn cho việc phòng chống tham nhũng và nâng cao sức mạnh của 7 bộ máy nhà nước, cản trở sự phát triển bền vững của dân tộc, làm giảm sút lòng tin của nhân dân đối với Đảng, đe dọa sự tồn vong của chế độ. Trước yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH, VHCT Hồ Chí Minh càng tỏ rõ giá trị to lớn đối với các chủ thể chính trị, trước hết là cán bộ, đảng viên. Do đó, việc nghiên cứu và phát huy giá trị của VHCT của Người trong đời sống chính trị ở nước ta hiện nay càng trở lên cấp thiết.

Những lý do trên đây cho thấy, việc nghiên cứu để khẳng định và làm sáng tỏ thêm các chiều cạnh của VHCT Hồ Chí Minh là vấn đề có ý nghĩa to lớn, góp phần gia tăng tri thức về khoa học chính trị ở Việt Nam nói chung, Hồ Chí Minh học nói riêng. Trên cơ sở đó những phát huy giá trị tốt đẹp của VHCT Hồ Chí Minh trong giai đoạn cách mạng mới. Vì vậy, nghiên cứu sinh chọn vấn đề: “Văn hoá chính trị Hồ Chí Minh - giá trị lý luận và thực tiễn” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình.