Luận án TS: Kiểu truyện hôn nhân người-tiên trong truyện cổ Việt Nam & Đông Nam Á

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN MINH THU KIÓU TRUYÖN H¤N NH¢N NG¦êI – TI£N TRONG TRUYÖN Cæ VIÖT NAM Vµ §¤NG NAM ¸ Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 9.25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS.Phạm Thu Yến HÀ NỘI – 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan mọi kết quả của đề tài Kiểu truyện hôn nhân người – tiên trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, đƣợc thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của PGS.TS Phạm Thu Yến Các kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc ai công bố dƣới bất kì hình thức nào. Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình. Hà Nội, ngày….năm 2020 Tác giả Nguyễn Minh Thu MỤC LỤC MỞ ĐẦU. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN.6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ .1 Lịch sử nghiên cứu về kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên ở Đông Bắc Á. Lịch sử nghiên cứu về kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên ở Đông Nam Á.

Lịch sử nghiên cứu về kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên ở Việt Nam. GIỚI THUYẾT MỘT SỐ KHÁI NIỆM. Khái niệm nhân vật ―tiên‖. Khái niệm ―hôn nhân‖ và hôn nhân ―ngƣời - tiên‖.

Khái niệm ―kiểu truyện‖ và ―kiểu truyện hôn nhân ngƣời – tiên‖. Khái quát về Đông Nam Á. CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI. Lý thuyết loại hình học.

Lý thuyết giao lƣu, tiếp biến văn hóa. Lý thuyết loại địa văn hóa .36 Tiểu kết chƣơng 1 .39 Chƣơng 2: NHẬN DIỆN KIỂU TRUYỆN VÀ HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRONG KIỂU TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI - TIÊN CỦA VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á. NHẬN DIỆN KIỂU TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI – TIÊN CỦA VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á. Nhận diện kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên của Việt Nam.

Nhận diện kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên của Đông Nam Á. HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRONG KIỂU TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI- TIÊN CỦA VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á. Nhân vật trong kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên của Việt Nam. Nhân vật trong kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên của Đông Nam Á .67 Tiểu kết chƣơng 2 .75 Chƣơng 3: KẾT CẤU CỐT TRUYỆN VÀ HỆ THỐNG MÔ TÍP TRONG KIỂU TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI –TIÊN CỦA VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á.

CỐT TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI – TIÊN CỦA VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á. Cốt truyện hôn nhân ngƣời - tiên trong truyện cổ Việt Nam. Cốt truyện hôn nhân ngƣời - tiên trong truyện cổ Đông Nam Á. HỆ THỐNG CÁC MÔTÍP TRONG KIỂU TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI – TIÊN Ở VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á.

Hệ thống các môtíp trong kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên ở Việt Nam. Hệ thống các môtíp trong kiểu truyện hôn nhân ngƣời - tiên ở Đông Nam Á .105 Tiểu kết chƣơng 3 .116 Chƣơng 4: LÝ GIẢI SỰ TƢƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT TRONG KIỂU TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI – TIÊN Ở VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á. LÝ GIẢI SỰ TƢƠNG ĐỒNG TRONG KIỂU TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI – TIÊN CỦA VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á. Sự tƣơng đồng nhìn từ góc độ địa văn hóa.

Sự tƣơng đồng nhìn từ góc độ tín ngƣỡng tôn giáo. Sự tƣơng đồng nhìn từ quá trình giao lƣu, tiếp xúc văn hóa. LÝ GIẢI SỰ KHÁC BIỆT TRONG KIỂU TRUYỆN HÔN NHÂN NGƢỜI – TIÊN CỦA VIỆT NAM VÀ ĐÔNG NAM Á. Sự khác biệt nhìn từ điều kiện tự nhiên, môi trƣờng sinh thái, lịch sử, văn hóa tộc ngƣời.

Sự khác biệt nhìn từ tín ngƣỡng tôn giáo. Sự khác biệt dựa trên phƣơng thức lƣu truyền. Sự khác biệt dựa trên thiết chế về xã hội.147 Tiểu kết chƣơng 4 .149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .152 TÀI LIỆU THAM KHẢO.153 PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Thống kê nhóm truyện cổ Việt Nam.

Thống kê nhóm truyện cổ Đông Nam Á. Thống kê điểm tƣơng đồng về hệ thống các nhân vật trong. Thống kê điểm khác biệt về hệ thống các nhân vật trong truyện cổ của Việt Nam và Đông Nam Á. So sánh cốt truyện Thi Thôn của Việt Nam và Đông Nam Á.

Điểm tƣơng đồng hệ thống các mô típ trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á. Điểm khác biệt hệ thống các môtíp trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Việt Nam - một trong những quốc gia nằm trong khu vực Đông Nam Á, là nơi giao thoa, chịu ảnh hƣởng khá sâu rộng của hai nền văn hóa cổ đại vĩ đại là Trung Hoa và Ấn Độ.

Trên nền tảng lịch sử của sức mạnh giao lƣu đó, ngƣời dân Việt Nam từ ngàn đời nay đã tiếp nhận và chuyển giao những yếu tố văn hóa, văn minh của bên ngoài vào truyền thống văn hóa, văn minh của dân tộc mình, đồng thời cũng phát huy ảnh hƣởng của mình ra các nƣớc khác,… Chính vì vậy, một bộ phận quan trọng của văn hóa Việt Nam là văn hóa dân gian với những tác phẩm sử thi, thần thoại, truyện cổ tích, thơ ca dân gian đã không tách rời nền văn hóa dân gian Đông Nam Á nói riêng và nền văn hóa châu Á nói chung mà luôn gắn bó, chứa đựng sâu sắc những nét tƣơng đồng và dị biệt với nền văn hóa khu vực đó. Truyện kể dân gian đƣợc nảy sinh, phát triển trên cơ sở cuộc sống muôn hình muôn vẻ của các dân tộc và mang đậm tính chất dân tộc. Nhƣng nhiều truyện kể còn có tính chất quốc tế giống nhau cả về kết cấu, môtif, đề tài, nhân vật, hành động truyện… đó là tính lặp lại. Vì vậy, khi nghiên cứu văn học dân gian theo phƣơng pháp so sánh - lịch sử, B.

Putilốp đã xem ―tính lặp lại‖ nhƣ một đặc tính nổi bật của dòng văn học này [chuyển dẫn theo 47; 7]. Các nhà khoa học phát hiện ra ―tính lặp lại‖ nên xuất hiện nhiều khuynh hƣớng nghiên cứu truyện dân gian theo kiểu truyện (type). Thực tế nghiên cứu cho thấy rằng: không chỉ dừng lại ở biên giới một dân tộc, quốc gia, nhiều kiểu truyện còn mang các yếu tố tƣơng đồng với các dân tộc rất xa nhau về địa lý, văn hóa. Nhiều công trình đã thành công khi vận dụng các nguyên tắc này vào việc tìm hiểu các kiểu truyện nhƣ kiểu truyện Thạch Sanh, kiểu truyện Cô tro bếp (Cinderella), kiểu truyện người em út, kiểu truyện người con riêng, kiểu truyện chàng ngốc, kiểu truyện người mang lốt,…Tiếp cận truyện kể theo hƣớng này sẽ giúp thấy đƣợc những nguyên tắc sáng tác truyền thống của một thể loại qua cách xây dựng nhân vật, cách xây dựng cốt truyện, cách dẫn dắt, xâu chuỗi những tình tiết, motif trong truyện.

Ở kho tàng truyện kể dân gian thế giới nói chung và các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á nói riêng, kiểu truyện hôn nhân người - tiên là một trong những kiểu truyện phổ biến quen thuộc lôi cuốn hấp dẫn. Kiểu truyện này gắn bó chặt chẽ với đặc điểm tự nhiên, địa danh, phong tục tập quán, lễ hội,… liên quan đến đời sống văn hóa dân tộc, quốc gia. Nhận ra sức hấp dẫn của kiểu truyện hôn nhân người - tiên trong kho tàng truyện kể dân gian nên đã có một số công trình nghiên cứu đạt thành tựu lớn ở các nƣớc Đông Bắc Á nhƣ “Kiểu truyện trinh nữ Thiên Nga”,“Nghiên cứu về kiểu truyện Chàng Ngưu và Nàng tiên dệt vải”. Công trình ―Nghiên cứu so sánh văn hóa 2 dân gian của Nhật Bản và Inđônêsia‖, tác giả James Danandjaja đã so sánh kiểu truyện Chàng Ngưu và Nàng Tiên dệt vải hoặc công trình “Khảo sát và so sánh một số típ và môtíp truyện cổ dân gian Việt Nam - Nhật Bản”“Nghiên cứu so sánh một số type truyện cổ tích của Việt Nam và Hàn Quốc” tác giả Park yeon kwan cũng đã đề cập về type truyện người lấy vợ hoặc chồng tiên trong truyện cổ tích của Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản,… Nhƣng từ trƣớc đến nay chƣa có một công trình nghiên cứu nào về kiểu truyện hôn nhân người - tiên trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á.

Việc nghiên cứu văn học ở các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á, còn có ý nghĩa làm thay đổi nhận thức của giới văn nghệ và văn học của Việt Nam chỉ ―quen thuộc những chủ nhân từ phƣơng xa - vốn xa lạ với chúng ta trên nhiều phƣơng diện, trong khi đó chúng ta lại rất lạ với ngƣời bà con ở ngay bên cạnh - vốn rất gần gũi, có quan hệ gắn bó về mọi mặt với chúng ta trong cộng đồng khu vực mà chúng ta là một thành viên‖ [80; 57].4 Trong tình hiện nay, các quốc gia trên thế giới đang xích lại gần nhau trong xu thế hòa bình thì nhu cầu tìm hiểu, trao đổi và giao lƣu về kinh tế, văn hóa giữa các dân tộc ngày càng mạnh mẽ, nó chính là động lực phát triển cho nghành du lịch. Đông Nam Á là một trong những khu vực có ý nghĩa quan trọng trở thành ―ngã tƣ đƣờng‖, cầu nối giữa Trung Quốc, Nhật Bản với khu vực Tây Á và Địa Trung Hải. Không chỉ vậy, Đông Nam Á có điều kiện tự nhiên thuận lợi: Khí hậu tính chất gió mùa nóng và ẩm tạo nên môi trƣờng sinh thái đa dạng. Các nƣớc Đông Nam Á lục địa có nhiều dòng sông lớn: Sông Mêkông, sông Chao Phraya, sông Irawadi.

Còn các nƣớc Đông Nam Á hải đảo – tập trung những ngọn núi lớn nhƣ dãy núi thiêng Penanggungan, Puncak Jaya hình ảnh những ngọn núi đã ảnh hƣởng đến vũ trụ quan của những ngƣời dân nơi đây. Chính những điều kiện tự nhiên ấy, tạo điều kiện cho ngành du lịch văn hóa ở các nƣớc Đông Nam Á phát triển. Có nhiều địa danh của Đông Nam Á đƣợc gắn với câu chuyện hôn nhân người – tiên nên nghiên cứu kiểu truyện hôn nhân người – tiên trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn lƣu giữ các địa danh, phong tục, tập quán tín ngƣỡng, các điệu múa,. của các tộc ngƣời trong cuộc sống thực tại.