Luận án tiến sĩ: Quyền hưởng thụ và tiếp cận giá trị văn hóa ở Việt Nam - Hồ Thị Nga

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HỒ THỊ NGA QUYỀN HƢỞNG THỤ VÀ TIẾP CẬN CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Mã số: 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC GS. Võ Khánh Vinh Hà Nội, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác. Các số liệu, thông tin, tài liệu tham khảo trong luận án có xuất xứ rõ ràng, được trích dẫn đầy đủ.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Tác giả luận án Hồ Thị Nga DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT GS.TS Giáo sư, tiến sĩ ICESCR Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và văn hóa (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights) Nxb Nhà xuất bản UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và văn hóa của Liên hiệp quốc (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization) MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.

Nhận xét về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Những vấn đề đặt ra liên quan đến chủ đề luận án. 24 Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN HƢỞNG THỤ VÀ TIẾP CẬN CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA. Khái niệm quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa.

Vị trí, vai trò của quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa trong tổng thể quyền văn hóa. Đặc điểm, nội dung của quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa. Các bảo đảm thực hiện quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa. 54 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG QUYỀN HƢỞNG THỤ VÀ TIẾP CẬN CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA Ở VIỆT NAM.

Thực trạng pháp luật về quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa. Thực tiễn thực hiện pháp luật về quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa. 90 Chƣơng 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG QUYỀN HƢỞNG THỤ VÀ TIẾP CẬN CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA Ở VIỆT NAM. Quan điểm tăng cường quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa.

Giải pháp tăng cường quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa ở Việt Nam. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3.2: Mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm.

Tính cấp thiết của đề tài luận án Trong các quyền con người, hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hoá là một trong những quyền cơ bản và đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát triển và hoàn thiện nhân cách cá nhân của mỗi người, cũng như trong việc xác lập và sáng tạo giá trị văn hóa của cộng đồng người, của các dân tộc, quốc gia. Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, nền văn hoá Việt Nam là sự kết tinh và tổng hoà của sự đa dạng văn hoá gữa các dân tộc anh em trải qua hàng ngàn năm hấp thụ và tiếp biến các giá trị văn hoá nội sinh và ngoại sinh. Quá trình đổi mới và phát triển trong suốt ba thập kỷ qua đã góp phần to lớn vào việc hiện thực hoá các quyền con người nói chung và quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa nói riêng. Tuy nhiên, quá trình phát triển của xã hội và xu thế toàn cầu hóa về văn hóa cũng tác động tiêu cực đến các nền văn hoá, thách thức đến sự sống còn của bản sắc văn hoá và giá trị truyền thống.

Ngoài ra, những rào cản khác như những hạn chế trong chính sách, pháp luật về văn hóa, hoặc những yếu kém trong tổ chức thực hiện đã làm gia tăng việc hạn chế khả năng hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hoá của các cá nhân, những nhóm và cộng đồng nhất định vốn luôn được xem là đối tượng dễ bị tổn thương của quá trình phát triển như người nghèo, người dân tộc thiểu số, phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật… Đặc biệt, khả năng về tài chính và nhận thức của mỗi người, mỗi cộng đồng cũng tác động đến việc hiện thực hóa quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa. Tuy nhiên, so với các quyền kinh tế, dân sự thì các quyền văn hóa của con người vẫn chưa thực sự được chú trọng. Về mặt pháp luật, quyền văn hóa là một quyền con người cơ bản được quy định trong hệ thống pháp luật quốc tế và quốc gia. Vấn đề quyền con người nói chung, cũng như quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa nói riêng, đã từ lâu được nghiên cứu trên phạm vi quốc tế, đặc biệt là từ khi ra đời của Tuyên ngôn Thế giới về quyền con người và hàng loạt các Công ước quốc tế về quyền con người trong những năm 60 và 70 của thế kỷ XX.

Quyền hưởng thụ và tiếp cận văn hoá trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều khoa học chuyên ngành như triết học, luật 1 học, xã hội học, văn hoá và khoa học phát triển,… Công ước quốc tế về Quyền Kinh tế Xã hội và văn hóa (ICESCR) năm 1996 (Việt Nam gia nhập năm 1982) có những quy định về quyền văn hóa và đã được nội luật hóa vào trong hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt là trong Hiến pháp 2013. Lần đầu tiên Hiến pháp quy định: “Mọi người có quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các cơ sở văn hóa”. Ngoài ra, các quy định có liên quan đến quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa cũng được thể hiện trong Luật Di sản Văn hoá (2001), Luật Điện ảnh (2006), Luật Xuất bản (2012), Luật Báo chí (2016). Mặc dù thực tế triển khai và thực thi chính sách, pháp luật có liên quan cũng như việc hiện thực hoá các quyền về văn hoá trong những năm qua đã đạt được những thành tựu đáng kể, tuy nhiên vẫn còn có những bật cập đòi hỏi cần có sự điều chỉnh, hoàn thiện.

Về tình hình nghiên cứu, cho đến nay ở Việt Nam, vấn đề quyền hưởng thụ và tiếp cận văn hoá là gì và vai trò, ý nghĩa của nó như thế nào chưa thực sự được nghiên cứu sâu rộng từ nhiều giác độ khoa học cũng như chưa được tiếp cận từ góc độ liên ngành và đa ngành. Việc hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa bị tác động và ảnh hưởng bởi các điều kiện bảo đảm và cơ chế thực thi của nhà nước. Bên cạnh đó, hiệu quả hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa lại phụ thuộc vào nhu cầu, trình độ của chủ thể quyền được cá thể hóa trong các cộng đồng văn hóa xã hội khác nhau. Vì vậy, nghiên cứu về quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa không đơn giản, các công trình nghiên cứu đã công bố chưa bao quát toàn bộ nội dung cũng như thực trạng thực hiện quyền này nên chưa có được các phương án đầy đủ kiến giải cho việc tăng cường hiệu quả thực hiện quyền.Vì vậy, đây là những vấn đề lý luận cần được làm sáng tỏ.

Chính vì những lý do trên, nghiên cứu sinh đã lựa chọn đề tài “Quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa ở Việt Nam” để triển khai nghiên cứu trong quy mô luận án tiến sĩ luật học với mong muốn góp phần giải mã một cách toàn diện và có hệ thống các nội dung liên quan đến chủ đề được lựa chọn. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích tổng quát của luận án là nhằm xây dựng các luận cứ khoa học cho việc đề xuất một hệ thống giải pháp nhằm bảo đảm quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa ở Việt Nam một cách hợp lý và hiệu quả. Nhiệm vụ: Để thực hiện mục tiêu này, luận án tập trung vào giải quyết các nhiệm vụ sau: Thứ nhất, hệ thống hóa nhận thức lý luận về quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa.

Trên cơ sở đó làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa và chỉ ra những đặc thù của quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa. Thứ hai, tìm hiểu, đưa ra những ý kiến đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa. Xác định rõ những ưu điểm, hạn chế của thực trạng quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa trong quá trình phát triển ở Việt Nam, cũng như những nguyên nhân của những ưu điểm và hạn chế đó. Thứ ba, đề xuất hệ thống các quan điểm, giải pháp cho việc xây dựng và thực thi pháp luật về quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa ở nước ta.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận về quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa, các quy định của pháp luật ở Việt Nam về quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa và thực tiễn thực hiện quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa ở Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nội dung: Trong khuôn khổ quy mô của luận án tiến sĩ luật học, luận án tập trung làm sáng tỏ các khía cạnh lý luận, pháp lý về của quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa và thực trạng quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn 3 hóa ở Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp để bảo đảm thực hiện quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa. - Phạm vi không gian: Luận án triển khai trên phạm vi toàn quốc, chú trọng vào các khu vực còn có nhiều khó khăn trong việc thực hiện quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa như vùng dân tộc thiếu số, vùng nông thôn.

Đề tài có triển khai nghiên cứu so sánh với một số quốc gia khác trong các vấn đề có liên quan đến chủ đề nghiên cứu. - Phạm vi thời gian: Đề tài nghiên cứu quá trình lịch sử của quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa từ khi đổi mới đất nước (1986) đến nay (2017), trọng tâm là giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2017. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu 4.