Luận án tiến sĩ văn hóa học: Nhạc cụ đao của người Khơ Mú - Tạ Quang Động

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TẠ QUANG ĐỘNG NHẠC CỤ ĐAO CỦA NGƢỜI KHƠ MÚ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội, năm 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TẠ QUANG ĐỘNG NHẠC CỤ ĐAO CỦA NGƢỜI KHƠ MÚ Chuyên ngành: Văn hóa dân gian Mã số: 62 22 01 30 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN THỤY LOAN Hà Nội, năm 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình này do tôi thực hiện dƣới sự giúp đỡ của ngƣời hƣớng dẫn khoa học. Các tƣ liệu, trích dẫn đƣợc sử dụng trong luận án là trung thực. Tôi xin chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình.

Nghiên cứu sinh Tạ Quang Động MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU ………………………………………………………. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ NGƢỜI KHƠ MÚ Ở VIỆT NAM VÀ VIỆC NGHIÊN CỨU VẾ NHẠC CỤ ĐAO ……… 10 1. KHÁI QUÁT VỀ NGƢỜI KHƠ MÚ Ở VIỆT NAM…………. Đôi nét về tộc ngƣời ……………………………………… 10 1.

Một số khía cạnh về văn hoá vật chất …………………… 13 1. Văn hoá tinh thần …………………………………………. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐAO Ở VIỆT NAM …. Khái quát lịch sử nghiên cứu về đao ……………………… 24 1.

Những vấn đề đã đƣợc đề cập tới ……………………. Những vấn đề còn tồn đọng ………………………………. 31 Tiểu kết chƣơng 1 …………………………………………. 35 Chƣơng 2: NHẠC CỤ ĐAO - TỪ GÓC NHÌN TỔNG THỂ …… 37 2.

KHÁI QUÁT VỀ NHẠC CỤ ĐAO ………………………. Các tên gọi khác nhau có liên quan tới nhạc cụ đao ……… 37 2. Các môi trƣờng diễn tấu ………………………………… 39 2. Nghi tục liên quan tới nhạc cụ đao ……………………… 40 2.

CÁC CHỨC NĂNG CỦA NHẠC CỤ ĐAO ………………… 42 2. Chức năng phục vụ nhu cầu thực hành và sáng tạo âm nhạc 42 2. Chức năng phục vụ những nhu cầu đa dạng khác của đời sống văn hóa tinh thần ………………………. Vùng đao Sơn La …………………………………….

Vùng đao Yên Bái ………………………………………… 59 2. Vùng đao Điện Biên ……………………………………… 60 2. NHỮNG THAY ĐỔI TRONG VIỆC SỬ DỤNG ĐAO TỪ NHỮNG NĂM 1960 – 1970 TRỞ LẠI ĐÂY …………… 62 2. Những khía cạnh thay đổi ………………………………… 62 2.

Nguyên nhân thay đổi ………………………………. 66 Tiểu kết chƣơng 2 ……………………………………………… 69 Chƣơng 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NHẠC CỤ HỌC CỦA ĐAO 71 3. KHÁI QUÁT VỀ CẤU TRÚC CỦA ĐAO …………………… 71 3. NHỮNG HIỂU BIẾT MỚI LIÊN QUAN TỚI KHÍA CẠNH ÂM THANH HỌC QUA KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM ……… 73 3.

Lam đao và thành ống là nơi phát ra hai cao độ khác nhau 73 3. Về nguồn âm thanh phát ra từ cột hơi …………………… 75 3. Tác dụng của hai khe trên thân đao ……………………… 79 3. GÓP PHẦN BÀN THÊM VÀO VIỆC PHÂN LOẠI HỌ CỦA ĐAO 81 3.

So sánh đao với một số nhạc cụ có sự tƣơng đồng về nguồn phát âm ………………………………………… 82 3. Kết luận về việc phân loại họ của đao …………………… 83 3. KHẢ NĂNG HOÀN THIỆN VÀ PHÁT TRIỂN ĐAO ……… 84 3. Khả năng hoàn thiện ……………………………………… 85 3.

Khả năng phát triển ……………………………………… 94 Tiểu kết chƣơng 3 …………………………………………. 99 Chƣơng 4: NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA ĐẶC SẮC CỦA ĐAO 101 4. MỘT ĐIỂN HÌNH CỦA VIỆC CHUYỂN CÔNG CỤ LAO ĐỘNG THÀNH NHẠC CỤ …………………………… 101 4. Quá trình chuyển hóa công cụ lao động thành nhạc cụ …… 101 4.

Các phƣơng thức nâng cao khả năng của nhạc cụ sau khi đƣợc chuyển hóa từ công cụ lao động …………… 104 4. SỨC SÁNG TẠO CỦA TƢ DUY DÂN GIAN ……………… 109 4. Những sáng tạo liên quan tới đao ngay khi còn là công cụ lao động ……………………. Cải biến đao từ công cụ lao động thành nhạc cụ - một sáng tạo mang tính đột phá ………………………… 111 4.

Những sáng tạo liên quan tới đao khi đã trở thành nhạc cụ 113 Tiểu kết chƣơng 4 …………………………………………. 126 KẾT LUẬN …………………………………………………… 128 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 133 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO …………………………… 134 PHỤ LỤC …………………………………………………………… 138 MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI “Đao” là tên gọi đƣợc nhiều nhà nghiên cứu biết tới với tƣ cách là một nhạc cụ dân gian của ngƣời Khơ Mú. Đó là thành viên của một nhóm nhạc cụ có chung một kiểu cấu trúc phổ biến ở cả một số tộc ngƣời khác nhƣ Lự, Thái.

Tuy nhiên, nhạc cụ này đƣợc sử dụng nhiều nhất trong đời sống của ngƣời Khơ Mú. Ở đao của ngƣời Khơ Mú, ta có thể tìm thấy nhiều nét độc đáo, thậm chí phức tạp. Một trong những nét độc đáo và phức tạp đó là nguồn phát âm của nó. Cho tới nay, các nhà nghiên cứu trong nƣớc cũng nhƣ nƣớc ngoài chƣa có sự thống nhất về việc xác định nguồn phát âm của đao.

Do đó, hiện vẫn đang tồn tại những cách phân loại khác nhau đối với nhạc cụ này. Vì vậy, bản chất nguồn phát âm của đao là vấn đề cần đƣợc tiếp tục nghiên cứu để làm rõ hơn. Đao là một trong những nhạc cụ góp phần thể hiện bản sắc âm nhạc của ngƣời Khơ Mú. Những nét độc đáo của đao đã thu hút sự quan tâm của một số nhà nghiên cứu và đã có một số nhà nghiên cứu đề cập tới nó.

Ngoài ra, đao còn thu hút đƣợc sự chú ý của một số nghệ sĩ biểu diễn trong nƣớc cũng nhƣ nƣớc ngoài. Bƣớc đầu, họ đã đƣa nhạc cụ này vào những chƣơng trình ca nhạc chuyên nghiệp, nhƣng do chƣa hiểu nhiều về đao, nên họ vẫn chƣa khai thác và phát huy đƣợc hết tiềm năng của nó. Mặt khác, nhạc cụ đao bắt đầu bị mai một từ khoảng nửa thế kỷ trở lại đây. Đến nay, hiện tƣợng mai một vẫn tiếp tục diễn ra trong đời sống của ngƣời Khơ Mú.

Qua việc khảo sát một số nghệ nhân Khơ Mú ở các lứa tuổi khác nhau, chúng tôi nhận thấy: sự quan tâm về nhạc cụ đao ngày càng giảm dần; cùng với nó là sự mai một về khả năng diễn tấu, kỹ thuật diễn tấu, số 1 lƣợng bài bản âm nhạc - đặc biệt là khía cạnh kỹ thuật chế tác đao hiện nay còn rất ít ngƣời biết tới. Nếu không kịp thời bảo tồn những tri thức của các nghệ nhân trong những vấn đề trên, nhạc cụ độc đáo này sẽ bị biến mất hoàn toàn trong đời sống của ngƣời dân Khơ Mú; kèm theo đó là sự mai một của hàng loạt các loại hình văn hóa, nghệ thuật khác gắn liền với nó. Có thể nói rằng, nghiên cứu đao là một đề tài cần thiết - thậm chí là cấp thiết, khi các nghệ nhân am hiểu về nó đều ở độ tuổi gần đất, xa trời mà nhiều điều về đao chúng ta còn chƣa đƣợc biết tới, vẫn đang là những ẩn số cần đƣợc giải đáp. Là con của một nhà nghiên cứu và cải tiến nhạc cụ dân gian, từ lâu tôi đã quan tâm tới việc sƣu tầm các nhạc cụ, đồng thời đã và đang có những nghiên cứu, thử nghiệm trong việc chế tác, cải tiến các nhạc cụ dân gian Việt Nam.

Đao là một trong số những nhạc cụ thu hút nhiều sự quan tâm của tôi. Với tất cả những lý do trên, tôi chọn đề tài “Nhạc cụ đao của người Khơ Mú”. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu nghiên cứu chính của luận án là: - Đi sâu nghiên cứu một số khía cạnh văn hóa học, âm nhạc học và nhạc cụ học của đao. - Tìm hiểu thực trạng tình hình sử dụng đao trong đời sống của ngƣời Khơ Mú.

- Đi sâu tìm hiểu một số khía cạnh âm thanh học để góp phần xác định nguồn phát âm và cách phân loại nhạc cụ đao. - Tìm hiểu những khả năng hoàn thiện và phát triển nhạc cụ đao. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 3. Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu chính của luận án là nhạc cụ đao của ngƣời Khơ Mú ở Việt Nam.

Vì vậy, tất cả những loại tƣ liệu có liên quan tới nhạc cụ này sẽ là đối tƣợng nghiên cứu của luận án, chẳng hạn, các tƣ liệu thành văn, các tƣ liệu sƣu tầm trên thực địa (bao gồm cả nhạc cụ do nghệ nhân chế tác, tƣ liệu ghi âm , quay phim, chụp ảnh, tƣ liệu phỏng vấn nghệ nhân …), cả những tƣ liệu thu thập trong quá trình thử nghiệm, chế tác và nghiên cứu phần âm thanh của đao. Ngoài ra, một số nhạc cụ tƣơng đồng về mặt cấu trúc của các tộc ngƣời khác (hƣn mạy, tờn, cơ dơng), những nhạc cụ có những điểm tƣơng đồng về nguồn phát âm (t’rƣng, ching k’ram …), thậm chí có sự tƣơng đồng ở những mức độ nhất định về nguồn gốc phát sinh cũng sẽ đƣợc xem xét khi cần thiết. Phạm vi nghiên cứu Về địa bàn nghiên cứu, theo các nhà dân tộc học, ngƣời Khơ Mú không chỉ sống ở Việt Nam mà cả ở một số quốc gia lân cận nhƣ Lào, Thái Lan. và các cộng đồng Khơ Mú ở những nơi đó cũng sử dụng nhạc cụ đao.

Tuy nhiên, trong phạm vi của luận án này, chúng tôi chỉ giới hạn việc nghiên cứu nhạc cụ đao của ngƣời Khơ Mú ở Việt Nam. Do điều kiện thời gian cũng nhƣ kinh phí không cho phép tìm hiểu về nhạc cụ này ở tất cả các vùng trong nƣớc có ngƣời Khơ Mú sinh sống, nên phạm vi nghiên cứu sẽ chỉ giới hạn ở 8 bản trong 3 tỉnh thuộc vùng Tây Bắc. Đó là: - Bản Thàn, xã Chiềng Pằn, huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La - Bản Co Trai, xã Hát Lót, huyện Mai Sơn, Sơn La 3 - Bản Pú Tửu 13 và Pú Tửu 14, xã Thanh Xƣơng, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên - Bản Ten, xã Mƣờng Phăng, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên - Bản Nậm Tộc 1 và Nậm tộc 2, xã Nghĩa Sơn, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. - Bản Pa te, xã Túc Đán, huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái.

Để có cứ liệu đối sánh, ngoài việc nghiên cứu về đao của ngƣời Khơ Mú ở những địa điểm trên, chúng tôi còn tìm hiểu thêm về loại nhạc cụ đồng dạng với đao của một số tộc ngƣời khác ở bản Phòng (xã Thạch Giám, huyện Tƣơng Dƣơng, tỉnh Nghệ An), bản Đán Đăm 2 (xã Chiềng Ơn, huyện Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La) và một số bản khác ở các tỉnh Đắc Lắc, Gia Lai, Kon Tum. Về mặt thời gian, chúng tôi tìm hiểu các khía cạnh liên quan tới đao trong khoảng thời gian từ năm 1940 (theo hồi cố của nghệ nhân) cho đến năm 2014. Về mặt nội dung, phạm vi nghiên cứu của luận án là xem xét đối tƣợng từ nhiều góc độ khác nhau nhƣ văn hóa học, âm nhạc học và nhạc cụ học. Tuy nhiên, với khuôn khổ của một luận án và mục tiêu đề ra, chúng tôi chủ yếu tập trung tìm hiểu các khía cạnh về văn hóa.