Luận án Quản lý Di tích Quốc gia Đặc biệt tại Tỉnh Quảng Trị - Nghiên cứu Chuyên sâu

Lý do chọn đề tài Quảng Trị là vùng đất nổi danh trong lịch sử đấu tranh thống nhất đất nước của dân tộc ta ở thế kỷ XX, nơi đây ghi dấu lịch sử của một giai đoạn chia cắt và thống nhất, bi tráng và anh hùng… biểu tượng cho tinh thần, ý chí, sức chịu đựng, sự sáng tạo của con người Việt Nam dưới mưa bom bão đạn. Cùng với chặng đường lịch sử hào hùng đó đã hình thành nên các địa điểm mà ngày nay đã trở thành các di tích – những bằng chứng vật chất đặc biệt ghi dấu lịch sử, ghi dấu những chiến công, sự anh hùng bất khuất của quân và dân ta, với những ý nghĩa và giá trị đó, nhiều địa điểm di tích đã được xếp hạng quốc gia đặc biệt. Các di tích QGĐB ở tỉnh Quảng Trị đều là các di tích lưu niệm những sự kiện lịch sử trọng đại, có ý nghĩa bước ngoặt trong lịch sử dân tộc. Di tích Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải mang trên mình nỗi đau chia cắt dân tộc hơn 20 năm và trở thành biểu tượng của khát vọng thống nhất non sông của mọi người dân Việt Nam; địa đạo Vịnh Mốc và hệ thống làng hầm Vĩnh Linh mà thực chất là di tích của một làng chiến đấu trong lòng đất, là biểu tượng của tinh thần kiên cường bám đất giữ làng, tính sáng tạo văn hóa của người Việt Nam trong việc kiến tạo và duy trì cuộc sống và chiến đấu trong lòng đất trong một thời gian dài với tinh thần “ngày Bắc, đêm Nam”; khu di tích Thành cổ Quảng Trị là biểu tượng cho lòng dũng cảm, ý chí kiên cường của bộ đội chủ lực miền Bắc đã góp phần đẩy chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” của Đế quốc Mỹ đến bờ vực thẳm; di tích Đường Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh đoạn đi qua tỉnh Quảng Trị, con đường huyền thoại biểu tượng cho khí phách anh hùng, bản lĩnh, trí tuệ của người dân Việt Nam.

Với những giá trị đặc biệt và riêng có của các di tích QGĐB ở tỉnh Quảng Trị, vấn đề đặt ra là làm thế nào để bảo tồn và phát huy giá trị các di tích QGĐB một cách hiệu quả nhất, vừa bảo tồn được di tích, vừa đáp ứng được nhu cầu thưởng thức văn hóa của công chúng và góp phần phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Trị. Trong những năm qua công tác quản lý các di tích QGĐB được quan tâm, đầu tư và có nhiều chuyển biến góp phần đáp ứng nhu cầu tìm hiểu lịch sử, giáo dục truyền thống của cộng đồng. Tuy nhiên công tác quản lý di tích vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế như phân cấp quản lý chưa phù hợp với yêu cầu của công tác quản lý trong tình hình mới, vai trò của các bên liên quan chưa thực sự được đánh giá đúng mực, còn có sự chồng chéo trong quản lý, các hoạt động chống xuống cấp, xử lý lấn chiếm đất đai, khoanh vùng bảo vệ di tích, còn nhiều hạn chế. Công tác thanh tra, kiểm tra di tích chưa 5 được thực hiện thường xuyên.

Việc thu hút khách tham quan còn chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có,… Điều này đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ mang tính hệ thống để cải thiện nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Các di tích quốc gia đặc biệt ở tỉnh Quảng Trị đã có khá nhiều bài viết dưới góc độ đánh giá giá trị, các sự kiện có liên quan đến di tích, tuy nhiên các nghiên cứu này mới cho người đọc thấy được sự phong phú, đa dạng và giá trị của các di tích QGĐB ở tỉnh Quảng Trị, nhưng chưa có một công trình khoa học chuyên biệt nào tập trung đi sâu nghiên cứu về quản lý di tích nói chung và di tích quốc gia đặc biệt ở địa phương này. Xem xét bộ máy quản lý di tích QGĐB trong một chỉnh thể thống nhất là một hệ thống gồm nhiều tiểu hệ thống khác nhau, phân tích, đánh giá các tiểu hệ thống đó để làm rõ những ưu điểm và hạn chế trong công tác quản lý di tích và để từ đó thấy được những thành công cũng như những hạn chế trong các hoạt động quản lý. Đồng thời từ nghiên cứu những thực trạng đó đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di tích QGĐB trong bối cảnh hiện nay là một vấn đề rất cấp thiết.

Trước thực trạng và sự cấp thiết của vấn đề nghiên cứu, trên cơ sở khoa học, thực tiễn, tiếp thu những công trình khoa học đi trước, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài “Quản lý các di tích quốc gia đặc biệt ở tỉnh Quảng Trị” làm nội dung nghiên cứu cho luận án của mình. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Sử dụng lý thuyết hệ thống trong nghiên cứu quản lý di sản văn hóa, từ hiện trạng bảo tồn và phát huy giá trị các di tích QGĐB ở tỉnh Quảng Trị từ khi được công nhận là di tích QGĐB đến cuối năm 2020, luận án đi sâu khảo sát phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động của hai hệ tiểu hệ thống quản lý vĩ mô và vi mô trong quản lý di tích QGĐB ở tỉnh Quảng Trị để đề xuất một số giải pháp cụ thể, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý trong thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ cụ thể sau: + Tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài, trên cơ sở đó khái quát những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu trong đề tài luận án.

+ Nghiên cứu phân tích cơ sở lý luận, lý thuyết áp dụng trong đề tài luận án. + Giới thiệu khái quát giá trị tiêu biểu của các di tích quốc gia đặc biệt, là đối tượng nghiên cứu quản lý. 6 + Khảo sát, phân tích thực trạng hoạt động quản lý di tích quốc gia đặc biệt ở tỉnh Quảng Trị để tìm ra những thành tựu cũng như những hạn chế trong công tác quản lý di tích. + Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý di tích quốc gia đặc biệt nói riêng và di tích lịch sử văn hóa nói chung của tỉnh Quảng Trị trong giai đoạn hiện nay.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Công tác quản lý các di tích quốc gia đặc biệt ở tỉnh Quảng Trị. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi thời gian: Khảo sát tình hình quản lý các di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2013, 2014 từ khi các di tích được xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt cho đến năm 2020. - Phạm vi không gian: Luận án nghiên cứu tại các di tích quốc gia đặc biệt ở tỉnh Quảng Trị: Di tích Đôi bờ Hiền Lương – Bến Hải (huyện Vĩnh Linh và Gio Linh); di tích Địa đạo Vịnh Mốc và hệ thống làng hầm Vĩnh Linh (huyện Vĩnh Linh) và di tích Thành cổ Quảng Trị và những địa điểm lưu niệm sự kiện 81 ngày đêm năm 1972 (Thị xã Quảng Trị).

- Phạm vi nội dung: Sử dụng lý thuyết hệ thống áp dụng phân tích đánh giá hệ thống quản lý di tích QGĐB ở tỉnh Quảng Trị, NCS tập trung vào đánh giá thực trạng công tác quản lý đối với 3 di tích nêu trên để làm rõ mục đích nghiên cứu. Mặc dù ở tỉnh Quảng Trị có 4 di tích QGĐB, tuy nhiên những địa điểm thuộc di tích Đường Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh trên địa bàn tỉnh Quảng Trị là thuộc quyền quản lý của Binh đoàn 12, Bộ Quốc phòng, là đơn vị kế thừa và phát huy truyền thống Bộ đội Trường Sơn, được Đảng, Nhà nước, Quân đội giao trọng trách khảo sát, đánh giá thực trạng để có biện pháp khôi phục, bảo tồn những di tích trong hệ thống Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh. Công tác quản lý di tích ở các địa điểm thuộc di tích Đường Trường Sơn trên địa bàn tỉnh Quảng Trị xét dưới góc độ công tác quản lý nhà nước thuộc cơ quan quản lý nằm ngoài hệ thống quản lý mà luận án đi sâu phân tích. Vì vậy để nhằm giải quyết các vấn đề mà luận án đặt ra, NCS chỉ khảo sát trên 3 di tích QGĐB như đã nêu trên.

Phương pháp nghiên cứu Để giải quyết những vấn đề mà nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, luận án sử dụng phương pháp cụ thể như sau: 7 - Phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê và phân loại: Tổng hợp và phân tích các nguồn tài liệu của Việt Nam và quốc tế nhằm xem xét, đánh giá các lý thuyết, các quan điểm nghiên cứu có liên quan đến đối tượng nghiên cứu của luận án. Nguồn tài liệu nghiên cứu đi trước sẽ được tìm hiểu theo các vấn đề liên quan như quản lý DSVH, quản lý di tích lịch sử văn hóa, các nghiên cứu về các di tích QGĐB cụ thể ở Quảng Trị với tư cách là đối tượng quản lý, các vấn đề xây dựng chiến lược, xây dựng dự án nhằm bảo tồn và phát huy giá trị DSVH, di tích lịch sử văn hóa. Tổng hợp và phân tích các số liệu, thống kê và phân loại di tích, các nguồn lực cho việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích, số lượng khách tham quan qua một số năm,. Trong hoạt động quản lý, cơ hội tiềm năng và những thách thức đặt ra đối với công tác quản lý sẽ tạo cho người quản lý chủ động trong công tác của mình từ đó đưa ra những quyết sách định hướng phát triển, phương pháp phù hợp với đối tượng.

Trên cơ sở nghiên cứu điều kiện tự nhiên, tiềm năng về di sản cũng như thực trạng hoạt động quản lý di tích lịch sử văn hóa hiện nay, định hướng phát triển của địa phương, luận án sẽ phân tích để thấy rõ những ưu điểm, hạn chế, chỉ ra những thuận lợi và thách thức trong hoạt động quản lý di tích. Đó là cơ sở để luận án có thể đưa ra những giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý di tích theo tình hình thực tế của địa phương. - Phương pháp tiếp cận liên ngành: Khi xem xét thực trạng quản lý di tích với tư cách là một đối tượng nghiên cứu và xem xét nó như một hệ thống thì hệ thống đó bao gồm rất nhiều thành tố cấu thành.