Luận án tiến sĩ văn hóa học: Biểu tượng văn hóa trên hệ thống tiền giấy nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

NCS chịu trách nhiệm về những lời cam đoan trên là đúng sự thực. MỤC LỤC MỞ ĐẦU 4 CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN 12 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 12 1.

KHÁI QUÁT VỀ TIỀN GIẤY NƯỚC CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 40 CHƯƠNG 2. BIỂU TƯỢNG CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH TRÊN TIỀN GIẤY VIỆT NAM 48 2. NHẬN DIỆN BIỂU TƯỢNG CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH TRÊN TIỀN GIẦY VIỆT NAM QUA CÁC GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ 48 2. Ý NGHĨA VĂN HÓA CỦA BIỂU TƯỢNG CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH TRÊN TIỀN GIẤY VIỆT NAM 57 CHƯƠNG 3.

BIỂU TƯỢNG CON NGƯỜI TRÊN TIỀN GIẤY VIỆT NAM 76 3. NHẬN DIỆN BIỂU TƯỢNG CON NGƯỜI TRÊN TIỀN GIẤY VIỆT NAM QUA CÁC GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ 76 3. Ý NGHĨA VĂN HÓA CỦA BIỂU TƯỢNG CON NGƯỜI TRÊN TIỀN GIẤY VIỆT NAM 82 CHƯƠNG 4. BIỂU TƯỢNG QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC TRÊN TIỀN GIẤY VIỆT NAM 104 4.

NHẬN DIỆN BIỂU TƯỢNG QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC TRÊN TIỀN GIẦY VIỆT NAM QUA CÁC GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ 104 4. Ý NGHĨA VĂN HÓA CỦA BIỂU TƯỢNG QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC 113 KẾT LUẬN 133 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 139 CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 139 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 140 PHỤ LỤC ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BBPV : biên bản phỏng vấn CNXH : chủ nghĩa xã hội DCCH : dân chủ cộng hòa đ : đồng NCS : Nghiên cứu sinh NHQGVN : Ngân hàng Quốc gia Việt Nam Nxb : Nhà xuất bản Tiền giấy Việt Nam : Tiền giấy nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tr : trang MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tiền giấy không chỉ là phương tiện định giá giá trị vật chất trao đổi, thực hiện các chức năng thanh toán, lưu thông…, mà còn mang giá trị văn hóa - lịch sử.

Trong lịch sử tiền tệ thế giới, những sự thay đổi về thể chế chính trị, kinh tế, xã hội và đặc trưng văn hóa của mỗi quốc gia đều được thể hiện trên các tờ tiền. Nhìn vào hệ thống tiền giấy, chúng ta có thể thấy được đặc điểm chính trị, văn hóa, kinh tế, xã hội của mỗi đất nước trong các giai đoạn phát triển. Ở Việt Nam, tiền giấy cũng phản ánh rõ nét đặc trưng văn hoá dân tộc và đặc điểm kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước trong các giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến nay. Dù có sự thay đổi khá nhiều về hình thức, chất liệu, kỹ thuật in, với nhiều mệnh giá và nhiều mẫu tiền, tính từ những tờ giấy bạc Việt Nam đầu tiên đến bộ tiền hiện hành, nhưng hệ thống tiền giấy Việt Nam vẫn là một dòng chảy liền mạch, thể hiện bản sắc văn hoá dân tộc thông qua các biểu tượng văn hoá trên các tờ tiền.

Mỗi tờ tiền được thiết kế theo những yêu cầu, quy chuẩn riêng về chất lượng, kỹ thuật, đồng thời cũng gửi gắm những thông điệp văn hoá, chính trị thông qua những hình ảnh, biểu tượng văn hoá, cho nên tiền giấy là một sản phẩm văn hoá đặc biệt. Chính vì thế những hình ảnh, chủ đề được thể hiện trên 2 mặt của tờ tiền đều được lựa chọn kỹ càng, là những biểu tượng văn hoá tiêu biểu, được hình thành trong tâm thức của cả cộng đồng dân tộc và có sự liên kết chặt chẽ, bổ sung cho nhau về nội dung, ý nghĩa nhằm chuyển tải thông điệp văn hóa, cũng như thể hiện mục tiêu, nhiệm vụ của Đảng, Nhà nước trong mỗi giai đoạn lịch sử. Trên thực tế, tiền giấy Việt Nam còn đảm nhiệm sứ mệnh lịch sử lớn lao, vừa khẳng định chủ quyền về lĩnh vực tiền tệ, vừa khẳng định chủ quyền văn hoá của một đất nước độc lập. Sau thành công của Cách mạng Tháng Tám 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, giấy bạc Việt Nam chính thức được phát hành.

Từ đây, Việt Nam có đồng tiền riêng của mình với các hình ảnh tiêu biểu về đất nước, con người Việt Nam, thể hiện những thông điệp rõ ràng, cụ thể về thể chế chính trị, về đặc trưng văn hoá và quyền độc lập, tự chủ trên các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội. Trong lịch sử Việt Nam, tiền giấy là một thực thể lưu truyền văn hoá dân tộc. Trên các tờ tiền đều thể hiện những hình ảnh tiêu biểu về đất nước, con người Việt Nam được khái quát thành các biểu tượng, cùng với các hoa văn, hoạ tiết trang trí,. đã thể hiện rõ nét đặc trưng văn hoá dân tộc và các giá trị văn hóa tốt đẹp được đúc kết từ truyền thống đến hiện đại và gắn liền với những biến động lịch sử.

Mỗi biểu tượng văn hoá trên các tờ tiền đều hội tụ những giá trị văn hoá Việt Nam và chứa đựng ý nghĩa vượt ra ngoài hình thức thực tế mà chúng thể hiện. Bởi vậy, mỗi tờ tiền được coi như một “bản vẽ văn hoá thu nhỏ” về đất nước và con người Việt Nam. Nghiên cứu về đồng tiền Việt Nam là lĩnh vực thu hút nhiều sự quan tâm và đã có nhiều tài liệu nghiên cứu, nhưng chủ yếu tiếp cận dưới góc độ lịch sử, xã hội, kinh tế, kỹ thuật, mỹ thuật, chứ chưa có nhiều công trình tiếp cận từ góc độ văn hóa, cụ thể hơn là biểu tượng văn hóa. Trên thực tế, tiền giấy cũng mới được quan tâm chủ yếu ở giá trị vật chất, kinh tế, mà chưa được chú ý nhiều về giá trị văn hóa.

Một phần nguyên nhân cũng là do chưa có nhiều công trình nghiên cứu về giá trị văn hoá của tiền giấy, một phần khác là do người dân chưa được tiếp cận đầy đủ về các khía cạnh giá trị của tiền giấy. Chính vì vậy, tìm hiểu và giải mã được các biểu tượng văn hoá trên tiền giấy sẽ góp phần luận giải được ý nghĩa của một số biểu tượng văn hóa quốc gia trong giai đoạn cận - hiện đại, tìm hiểu được thông điệp văn hóa trên hệ thống tiền giấy Việt Nam và khẳng định được giá trị văn hoá của tiền giấy cũng như bản sắc văn hóa dân tộc được thể hiện trên những tờ tiền. Đó là lý do NCS chọn nghiên cứu đề tài “Biểu tượng văn hoá trên hệ thống tiền giấy nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, với các bộ tiền giấy được phát hành từ năm 1945 đến nay. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở đưa ra những vấn đề lý luận, lý thuyết về biểu tượng văn hoá; thông qua cách thức thể hiện hình ảnh chủ đề trên tiền giấy nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tiền thân là nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (sau đây gọi tắt là tiền giấy Việt Nam), luận án sẽ nhận diện các biểu tượng văn hoá trên tiền giấy, và phân tích, giải mã các biểu tượng để thấy được ý nghĩa của biểu tượng và đặc trưng văn hóa Việt được thể hiện trên hệ thống tiền giấy.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Làm rõ những vấn đề lý luận về biểu tượng, biểu tượng văn hoá, tiền giấy và các khái niệm liên quan. Khái quát lịch sử tiền giấy Việt Nam và bối cảnh lịch sử, văn hoá, xã hội của đất nước, làm cơ sở nhận diện thông điệp trên các tờ tiền. - Nhận diện 03 biểu tượng văn hoá chính trên tiền giấy Việt Nam và cách thức thể hiện 03 biểu tượng văn hoá này trên các mẫu tiền. - So sánh, đối chiếu và luận giải ý nghĩa của 03 biểu tượng văn hoá trên hệ thống tiền giấy Việt Nam từ năm 1945 đến nay, từ đó thấy được đặc trưng văn hoá dân tộc thể hiện trên tiền giấy.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng Ba biểu tượng văn hóa tiêu biểu trên hệ thống tiền giấy nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là: biểu tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh, biểu tượng con người và biểu tượng quê hương, đất nước. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong hệ thống tiền giấy do nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tiền thân là nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phát hành từ năm 1945 đến năm 2021, được lưu hành trên lãnh thổ Việt Nam. Không bao gồm những giấy tờ có giá được phát hành ở một số địa phương trước năm 1975.

Về phạm vi biểu tượng nghiên cứu: Có thể thấy có nhiều hình ảnh chủ đề được thể hiện trên 02 mặt của tờ tiền đều mang tính biểu tượng cho văn hóa dân tộc như: Quốc huy, Quốc hiệu, chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, cùng với các hoa văn, hoạ tiết trang trí. Mỗi biểu tượng đều có ý nghĩa và giá trị quan trọng, tuy nhiên NCS lựa chọn 03 biểu tượng văn hoá chính để nghiên cứu là: biểu tượng chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, biểu tượng con người và biểu tượng quê hương, đất nước vì 03 biểu tượng văn hoá này được thể hiện xuyên suốt trong hệ thống tiền giấy Việt Nam, có mối quan hệ chặt chẽ với nhau về ý nghĩa văn hoá, chính trị, đồng thời thể hiện rất rõ bản sắc và tâm thức văn hoá dân tộc. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu - Phương pháp luận: Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa và vai trò của văn hoá trong quá trình phát triển xã hội. Trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin, gắn với bối cảnh cụ thể và quan điểm, đường lối của Đảng trong từng giai đoạn lịch sử, luận án phân tích, giải mã các biểu tượng văn hóa với góc nhìn khách quan, toàn diện để xác định đặc điểm, cách thức thể hiện biểu tượng và giải mã ý nghĩa văn hóa của 03 biểu tượng trên hệ thống tiền giấy Việt Nam.

Bên cạnh đó, NCS sử dụng cách tiếp cận liên ngành văn hoá, lịch sử, chính trị, mỹ thuật để nghiên cứu biểu tượng văn hoá trên tiền giấy Việt Nam, vì nghiên cứu biểu tượng văn hoá là lĩnh vực liên ngành. Cụ thể là nghiên cứu biểu tượng trên tiền giấy gắn liền với bối cảnh lịch sử, chính trị của đất nước và nghệ thuật thể hiện biểu tượng trên tiền giấy để thấy được tác động của tâm thức văn hoá, tư duy thẩm mỹ và những yếu tố lịch sử, chính trị đến việc lựa chọn, thể hiện biểu tượng trên tiền giấy, cùng với những thông điệp và ý nghĩa của chúng.