Luận án tiến sĩ: Cộng đồng với di sản văn hóa đình làng Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Đoàn Văn Luân CỘNG ĐỒNG VỚI DI SẢN VĂN HÓA ĐÌNH LÀNG (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP MỘT SỐ NGÔI ĐÌNH Ở HÀ NỘI) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Hà Nội - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Đoàn Văn Luân CỘNG ĐỒNG VỚI DI SẢN VĂN HÓA ĐÌNH LÀNG (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP MỘT SỐ NGÔI ĐÌNH Ở HÀ NỘI) Ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS Lâm Thị Mỹ Dung GS.TS Nguyễn Thị Hiền Hà Nội - 2024 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án tiến sĩ Cộng đồng với di sản văn hóa đình làng (nghiên cứu trường hợp một số ngôi đình ở Hà Nội) là công trình do tôi nghiên cứu, thực hiện. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi có kế thừa, sử dụng nguồn tài liệu liên quan của các nhà nghiên cứu đi trước, tôi chấp hành đúng quy định về việc trích dẫn cũng như ghi rõ nguồn. Tôi xin chịu trách nhiệm với những nội dung trong luận án. Tác giả luận án Đoàn Văn Luân ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. iv DANH MỤC BẢNG, BIỂU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, KHÁI QUÁT VỀ TRƯỜNG HỢP NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Những công trình nghiên cứu về di sản văn hóa đình làng. Những công trình nghiên cứu về cộng đồng với di sản lễ hội làng truyền thống. Những công trình nghiên cứu về vai trò của cộng đồng với di sản văn hóa…. Đánh giá về các công trình nghiên cứu.

Các khái niệm cơ bản. Quan điểm lý luận về cộng đồng với di sản. Khái quát về di sản văn hóa đình làng và các trường hợp nghiên cứu. Bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội của đình làng.

Khái quát về di sản văn hóa đình làng. Khái quát về các trường hợp nghiên cứu. CỘNG ĐỒNG SÁNG TẠO VÀ BẢO VỆ DI SẢN VĂN HÓA ĐÌNH LÀNG. Ý nghĩa và tầm quan trọng của di sản văn hóa đình làng đối với cộng đồng.

Cộng đồng sáng tạo di sản văn hóa đình làng. Cộng đồng tôn thờ Thành hoàng làng. Cộng đồng tạo dựng di tích đình làng. Cộng đồng sáng tạo di sản văn hóa phi vật thể.

Cộng đồng bảo vệ di sản văn hóa đình làng. Cộng đồng trùng tu di sản văn hóa đình làng. Cộng đồng bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. BÀN LUẬN VỀ CỘNG ĐỒNG VỚI DI SẢN VĂN HÓA ĐÌNH LÀNG.

Tổ chức cộng đồng với di sản văn hóa đình làng. Tổ chức cộng đồng với di sản đình Tây Đằng. Tổ chức cộng đồng với di sản đình Hạ Hiệp. Tổ chức cộng đồng với di sản đình Giẽ Thượng.

Sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ di sản văn hóa đình làng. Vai trò của cộng đồng với di sản văn hóa đình làng. Vai trò chủ động, tích cực của cộng đồng với di sản văn hóa đình làng…. Sự thay đổi vai trò của cộng đồng trước và sau khi đình làng được xếp hạng di tích.

149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 153 TÀI LIỆU THAM KHẢO .161 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ Chữ viết đầy đủ BBPV Biên bản phỏng vấn BQLDT Ban Quản lý di tích BVHTTDL Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch CP Chính phủ ĐTN Đoàn Thanh niên HCCB Hội cựu chiến binh HPN Hội Phụ nữ LATS Luận án tiến sĩ NCS Nghiên cứu sinh NĐ Nghị định Nxb Nhà xuất bản QĐ Quyết định TBQLDT Tiểu ban quản lý di tích tr. Trang TTg Thủ tướng giao UBND Ủy ban Nhân dân UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc) v DANH MỤC BẢNG, BIỂU Bảng 1: Vận dụng cơ sở lý luận trong nghiên cứu để xây dựng khung phân tích của luận án……………………………………………………. 44 Bảng 2: Các hoạt động diễn ra tại đình được thông tin tới cộng đồng bằng các hình thức …………………………………………………………… 123 Bảng 3: Bảng số liệu về mức độ tham gia của cộng đồng vào quá trình giới thiệu và quảng bá di sản văn hóa đình làng………………………… 124 Bảng 4: Cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo vệ di sản văn hóa 127 đình làng………………………………………………………………… Bảng 5: Cơ quan quản lý tham vấn ý kiến của cộng đồng bằng các hình thức……………………………………………………………………… 128 Bảng 6: Sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa đình làng…………………………………….

129 Bảng 7: Các giải pháp nâng cao vai trò của cộng động trong bảo vệ và phát huy di sản văn hóa đình làng………………………………………. Lý do chọn đề tài 1. Đình làng có vai trò thiết yếu trong cấu trúc văn hóa và xã hội của cộng đồng nông thôn Việt Nam, là nơi hội tụ những giá trị kiến trúc, nghệ thuật và tín ngưỡng mang đậm bản sắc văn hóa của người Việt. Đình làng và không gian văn hóa đình làng không chỉ thể hiện các giá trị vật thể như kiến trúc và điêu khắc, mà còn là nơi diễn ra các hoạt động lễ hội, nghi lễ và phong tục tập quán giàu tính văn hóa.

Điều này chứng minh rằng đình làng là một hệ thống văn hóa phức hợp, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bản sắc văn hóa của người Việt ở châu thổ Bắc Bộ. Mặc dù xã hội đã trải qua nhiều biến đổi với sự xuất hiện của các cơ sở hành chính hiện đại, đình làng vẫn duy trì vị trí trung tâm trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Đình làng không chỉ là nơi thờ cúng Thành hoàng mà còn là nơi tổ chức các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng và các cuộc hội họp cộng đồng, góp phần tạo nên tinh thần đoàn kết và sự gắn bó trong cộng đồng. Di sản văn hóa đình làng đang trải qua những biến đổi đáng kể dưới tác động của đô thị hóa và hiện đại hóa.

Khi đời sống kinh tế và cấu trúc xã hội thay đổi, cộng đồng cư dân gắn bó với đình làng cũng có nhiều biến động. Tuy vậy, đình làng vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa cộng đồng, là nơi tổ chức các nghi lễ, lễ hội truyền thống và gắn kết tinh thần làng. Bên cạnh việc duy trì các thực hành văn hóa truyền thống, cộng đồng cũng sáng tạo thêm các giá trị mới, góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa đình làng, đáp ứng nhu cầu mới của xã hội đương đại. Quá trình đô thị hóa và toàn cầu hóa đã và đang đặt ra những thách thức lớn đối với công tác bảo vệ di sản văn hóa đình làng.

Trong bối cảnh này, cộng đồng địa phương cùng các tổ chức truyền thống giữ vai trò trung tâm trong việc bảo vệ các giá trị văn hóa của đình làng. Việc bảo vệ không gian kiến trúc, 2 các di sản lễ hội, tín ngưỡng đòi hỏi sự tham gia tích cực của cộng đồng. Các tổ chức cộng đồng và các thành viên trong làng xã đóng vai trò quan trọng trong sáng tạo, thực hành, bảo vệ di sản văn hóa đình làng, không chỉ từ khi nó được hình thành mà trong suốt quá trình phát triển và tồn tại. Đến nay, các nghiên cứu về đình làng phần lớn vẫn chủ yếu tập trung vào các giá trị nghệ thuật kiến trúc đình làng và lễ hội truyền thống, mà chưa có nhiều tiếp cận song hành đánh giá đồng thời vai trò của cộng đồng đối với việc bảo vệ di sản văn hóa đình làng cả từ khía cạnh di sản vật thể và phi vật thể.

Trong thực tế, cộng đồng làng nói chung, và các nhóm người như các tổ chức truyền thống như Ban hành lễ, Hội lão tín ngưỡng và Hội người cao tuổi, và những tỏ chức cộng đồng hiện nay như Hội Phụ nữ, Hội Người cao tuổi, Hội Cựu chiến binh, hay Đoàn Thanh niên vẫn giữ vai trò quan trọng trong xây dựng đình làng, thực hành, bảo vệ và trao truyền giá trị của di sản văn hóa đình làng. Các tổ chức này không chỉ duy trì các giá trị văn hóa, tín ngưỡng mà còn tạo nên sự gắn kết và sức mạnh cộng đồng, đảm bảo di sản văn hóa đình làng được bảo vệ qua các thế hệ. Luận án tập trung vào vai trò của cộng đồng trong bảo vệ và phát huy di sản văn hóa đình làng, cụ thể đình Tây Đằng, đình Hạ Hiệp, và đình Giẽ Thượng ở thành phố Hà Nội. NCS lựa chọn ba trường hợp nghiên cứu không chỉ dựa trên giá trị nghệ thuật kiến trúc và lịch sử của các đình, mà còn vì những thực hành văn hóa phong phú, sự tham gia chủ động của cộng đồng, đặc biệt là vai trò tích cực của tổ chức cộng đồng truyền thống trong các hoạt động liên quan đến di sản đình làng.

Mặc dù bị đô thị hóa và trong bối cảnh đời sống đương đại, các tổ chức cộng đồng truyền thống vẫn tồn tại và hoạt động tích cực đối với các việc làng, đặc biệt liên quan đến đình làng. Các đình làng đóng vai trò không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng mà còn là không gian văn hóa, nơi diễn ra các hoạt động cộng đồng, qua đó cộng đồng thể hiện tính chủ động trong việc bảo vệ và làm giàu các thực hành di sản văn hóa. Sự 3 chủ động đó đã tạo nên sức sống của các di sản, đồng thời khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì mối quan hệ gắn kết giữa các thành viên cộng đồng. Do vậy, ba trường hợp nghiên cứu này trở thành đối tượng ý nghĩa để khảo sát sâu hơn về cách thức cộng đồng tham gia vào quá trình sáng tạo, bảo vệ, phát huy và phát triển bền vững các giá trị văn hóa tín ngưỡng gắn với đình làng.

Do vậy, nghiên cứu sinh chọn đề tài Cộng đồng với di sản văn hóa đình làng (nghiên cứu trường hợp một số ngôi đình ở Hà Nội) nhằm làm rõ vai trò của cộng đồng nói chung, nhấn mạnh các tổ chức cộng đồng truyền thống và cộng đồng hiện nay, cùng với sự tham gia của các thành viên trong các thực hành di sản văn hóa đình làng. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách thức mà cộng đồng tham gia vào quá trình sáng tạo, thực hành, bảo vệ di sản văn hóa đình làng.