Biến đổi của Văn hóa Quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nay: Luận án Tiến sĩ Văn hóa học

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI ******** HÀ CHÍ CƢỜNG BIẾN ĐỔI CỦA VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH TRONG THỜI KÌ HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI, 2018 BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI ******** HÀ CHÍ CƢỜNG BIẾN ĐỔI CỦA VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH TRONG THỜI KÌ HIỆN NAY Chuyên ngành: Văn hóa học Mã số: 62310640 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Thị Hƣơng HÀ NỘI, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của chính tác giả dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của PGS TS Lê Văn Toàn và PGS TS Nguyễn Thị Hƣơng. Các kết quả nghiên cứu và các kết luận trong luận án này là trung thực, không sao chép từ bất kỳ một nguồn nào và dƣới bất kỳ hình thức nào. Việc tham khảo các nguồn tài liệu đã đƣợc thực hiện trích dẫn và ghi nguồn tài liệu tham khảo đúng quy định.

Tác giả luận án Hà Chí Cƣờng 1 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC. 1 DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT. 2 DANH MỤC CÁC BẢNG. 3 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ.

5 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI LƢỢC VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Khái lƣợc về địa bàn khảo sát - nghiên cứu. 47 Chương 2: TIỂU VÙNG VĂN HÓA BẮC NINH VÀ VĂN HÓA QUAN HỌ TRUYỀN THỐNG.

Bối cảnh tiểu vùng văn hóa Bắc Ninh. Những yếu tố cốt lõi cấu thành diện mạo Văn hóa Quan họ truyền thống. 78 Chương 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH HIỆN NAY 80 3. Bối cảnh không gian Văn hóa Quan họ Bắc Ninh hiện nay.

Biến đổi Văn hóa Quan họ Bắc Ninh hiện nay. 117 Chương 4: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN XU HƢỚNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA QUAN HỌ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA. Những yếu tố tác động đến sự biến đổi Văn hóa Quan họ. Những vấn đề cần đặt ra.

146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 0 2 DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BN Bắc Ninh CCN Cụm công nghiệp CLB Câu lạc bộ CTV Cộng tác viên DCQH Dân ca Quan họ DSVH Di sản văn hóa KCN Khu công nghiệp NCS Nghiên cứu sinh Nxb Nhà xuất bản QH Quan họ QHBN Quan họ Bắc Ninh Tp Thành phố UBND Ủy ban nhân dân VHQH Văn hóa Quan họ 3 DANH MỤC CÁC BẢNG TT Nội dung bảng Trang Bảng 1. Tóm tắt các lý thuyết chính về biến đổi văn hóa 20 Bảng 2.

Tổng hợp các quan niệm chính về Văn hóa Quan họ và 54 thành tố của nó Bảng 3. Nghề nghiệp 83 Bảng 3. Tƣơng quan giữa địa bàn khảo sát với sự thay đổi không 97 gian tổ chức và hát quan họ hiện nay so với 10-15 năm trƣớc (%) Bảng 3. Sinh hoạt của Bọn Quan họ/Câu lạc bộ Quan họ thay đổi so 104 với trƣớc đây Bảng 3.

Tƣơng quan giữa địa bàn với ý kiến ngƣời dân về việc có 111 nên sử dụng loa, nhạc đệm trong hát Quan họ (%) Bảng 4. Những thuận lợi đối với việc bảo vệ và phát huy giá trị di 140 sản dân ca Quan họ Bắc Ninh tại địa phƣơng Bảng 4. Thái độ của lớp trẻ đối với việc thực hành, bảo vệ giữ gìn 141 di sản Văn hóa Quan họ tại địa phƣơng 4 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ TT Nội dung biểu đồ Trang Biểu đồ 3. Nơi ngƣời dân thƣờng hát Quan họ hiện nay (%) 89 Biểu đồ 3.

Không gian tổ chức và hát Quan họ hiện nay so với 10-15 96 năm trƣớc (%) Biểu đồ 3. Tham gia sinh hoạt Quan họ tại Bọn Quan họ/Câu lạc 100 bộ Quan họ Biểu đồ 3. Đóng góp của ngƣời dân cho tổ chức sinh hoạt của Bọn 103 Quan họ/Câu lạc bộ Quan họ Quan họ ở địa phƣơng (%) Biểu đồ 3. Hình thức diễn xƣớng Quan họ còn trong làng (%) 106 Biểu đồ 3.

Ý kiến ngƣời dân về việc đƣa Quan họ lên sân khấu 110 Biểu đồ 3. Ý kiến ngƣời dân về việc có nên sử dụng loa, nhạc đệm 111 trong hát Quan họ Biểu đồ 3. Ý kiến ngƣời dân về sử dụng loa, nhạc đệm trong hát 112 Quan họ Biểu đồ 3. Sự thay đổi trang phục diễn xƣớng 114 Biểu đồ 3.

Sự thay đổi trang phục Quan họ nhƣ quần áo và các phụ 115 kiện trình diễn hiện nay Biểu đồ 4. Thách thức đối với di sản dân ca Quan họ Bắc Ninh tại 140 địa phƣơng (%) Biểu đồ 4. Biện pháp để bảo tồn di sản Văn hóa Quan họ tại địa 142 phƣơng tốt nhất (%) 5 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài QH hay DCQH là một trong những loại hình sinh hoạt văn hoá độc đáo của nhân dân vùng Kinh Bắc xƣa, nay thuộc các tỉnh Bắ c Ninh và Bắc Giang.

DCQH có giá trị to lớn không những đối với nhân dân nơi đây, nơi đã sản sinh và nuôi dƣỡng QH, mà còn đối với cộng đồng các dân tộc Việt Nam và nhân loại. Năm 2009, QH đã đƣợc UNESCO đƣa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. VHQH không những tiêu biểu cho các giá trị văn hoá dân tộc, thấm đẫm tính cộng đồng, mà còn là di sản đặc biệt có giá trị về lƣu giữ những tập quán xã hội, nghệ thuật trình diễn, lề lối giao tiếp ứng xử văn hoá rất độc đáo, đƣợc thể hiện cả trong sinh hoạt cộng đồng, nội dung và không gian diễn xƣớng, ca từ, trang phục. Trong bối cảnh hội nhập văn hoá toàn cầu hiện nay, nghiên cứu VHQH cần tiếp cận trên nhiều chiều kích để nhìn nhận loại hình di sản độc đáo này đƣợc khách quan, đúng bản chất hơn, góp phần bảo tồn và duy trì, phát triển VHQH trong đời sống đƣơng đại, quan trọng hơn, tạo lợi thế, tiềm năng du lịch thu hút khách trong và ngoài nƣớc để phát triển văn hóa, kinh tế - xã hội.

Nếu nhƣ nửa đầu thế kỷ XX, QH cơ bản còn giữ đƣợc lề lối sinh hoạt cổ truyền của nó thì nửa sau thế kỷ này, cụ thể là từ sau năm 1954, QH đã bắt đầu có những biến đổi, từ nội dung cho tới hình thức nghệ thuật và văn hoá mà nguyên nhân căn bản chính là từ những biến cố lịch sử ở Việt Nam. Trên thực tế, VHQH đã biến đổi một cách rõ rệt, đặc biệt là việc sử dụng nhạc cụ đệm và quá trình sân khấu hoá. Đây có thể coi là một quy luật tất yếu trong quá trình phát triển nội tại của VHQH nói riêng, các loại hình nghệ thuật khác nói chung khi sự phát triển của nó phải gắn bó mật thiết với cộng đồng, thẩm mỹ của cộng đồng. Song song với đó, trên phƣơng diện nhân học văn hóa, sự biến đổi của VHQH còn căn cứ vào tâm lý tập quán của cộng đồng.

Chúng ta cần phải tôn trọng quy luật tự nhiên này. Nói theo nguyên lý của UNESCO, di sản văn hóa nói chung, VHQH nói riêng phải dựa vào cộng đồng, phát triển hay thất truyền phụ thuộc hoàn toàn vào cộng đồng sinh 6 ra nó. Đây thực sự là vấn đề rất đáng quan tâm khi đặt vấn đề bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống của QH trong giai đoạn hiện nay phải luôn tôn trọng và gắn với bối cảnh thực tiễn của cộng đồng. Nghị quyết Trung ƣơng lần thứ năm Khoá VIII về Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc là một bƣớc ngoặt trong việc thực hiện vấn đề đó.

Để bảo tồn, phát huy, phát triển VHQH đã đƣợc cộng đồng quốc tế (thông qua tổ chức UNESCO) tôn vinh và Chính phủ quan tâm, nhiều thập kỷ qua, những vấn đề VHQH nói chung, biến đổi của loại hình sinh hoạt văn hoá này nói riêng đã thu hút sự chú ý của các nhà khoa học, các nhà quản lý văn hoá. Với hy vọng loại hình di sản này đƣợc đƣa vào đời sống xã hội một cách phù hợp, NCS mong muốn đƣợc góp phần nghiên cứu sự biến đổi ấy. Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn trên, NCS chọn đề tài “Biến đổi của Văn hoá Quan họ Bắc Ninh trong thời kỳ hiện nay” để viết luận án Tiến sĩ chuyên ngành Văn hoá học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Luận án góp phần làm rõ cơ sở lý luận, lý thuyết tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu biến đổi Văn hóa Quan họ; vận dụng khảo sát, đánh giá thực trạng biến đổi Văn hóa Quan họ Bắc Ninh, luận giải nguyên nhân và quy luật tác động tới quá trình biến đổi, khẳng định các giá trị của di sản văn hóa này trong đời sống văn hóa của ngƣời dân ở Bắc Ninh, làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị Văn hóa Quan họ trong giai đoạn hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện mục đích trên, luận án có nhiệm vụ: - Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án. - Xây dựng một số khái niệm công cụ về VHQH và những khái niệm liên quan; xác định các lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu biến đổi VHQH. - Phân tích thực trạng biến đổi VHQH BN qua một số thành tố cốt lõi.

- Xác định nguyên nhân và dự báo xu hƣớng biến đổi của VHQH BN. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung làm rõ các đối tƣợng nghiên cứu sau: i) Nhận diện thực trạng, nguyên nhân cốt lõi tác động đến quá trình biến đổi của VHQH BN; ii) Những biểu hiện và những tác động cụ thể của sự biến đổi của VHQH BN đối với đời sống văn hóa của người dân, trực tiếp là những người thực hành VHQN BN; iii) Nhận định những giá trị cốt lõi của VHQH và xu hướng biến đổi của nó, trên cơ sở đó đề ra một số giải pháp bảo tồn và phát huy di sản VHQH BN trong đời sống văn hóa của người dân BN hiện nay.