Luận án tiến sĩ: Bản sắc và giá trị văn hóa trống trận Tây Sơn - Nguyễn Bạch Mai

h­íng dÉn ®äc toµn v¨n b¸o c¸o KQNC ! B¹n muèn ®äc nhanh nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt ? ! H∙y ®äc qua Môc lôc bªn tay tr¸i b¹n tr­íc khi ®äc b¸o c¸o ( víi Acrobat 4.0 trë lªn, cho trá chuét vµo mçi ®Ò môc ®Ó ®äc toµn bé dßng bÞ che khuÊt ) ! Chän ®Ò môc muèn ®äc vµ nh¸y chuét vµo ®ã ! B¹n muèn phãng to hay thu nhá trang b¸o c¸o trªn mµn h×nh ? ! Chän, nh¸y chuét vµo 1 trong 3 kÝch th th­­íc cã s½n trªn thanh Menu , hoÆc ! Më View trªn thanh Menu, Chän Zoom to ! Chän tû lÖ cã s½n trong hép kÝch th th­­íc muèn,, NhÊn OK hoÆc tù ®iÒn tû lÖ theo ý muèn Chóc b¹n hµi lßng víi nh÷ng th«ng tin ®®­­îc cung cÊp VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC Xà HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC Xà HỘI NGUYỄN BẠCH MAI BẢN SẮC VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRỐNG – TRỐNG TRẬN TÂY SƠN LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI - 2016 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC Xà HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC Xà HỘI NGUYỄN BẠCH MAI BẢN SẮC VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRỐNG – TRỐNG TRẬN TÂY SƠN Chuyên ngành: Văn hóa Dân gian Mã số: 62 22 01 30 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Ngô Đức Thịnh 2. Kiều Trung Sơn HÀ NỘI - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các dẫn liệu nêu trong luận án là trung thực và các kết quả trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Nghiên cứu sinh Nguyễn Bạch Mai MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT. Tổng quan nghiên cứu. 27 Chương 2: TRỐNG TRẬN TÂY SƠN TRÊN NỀN CẢNH VĂN HÓA TRỐNG VIỆT NAM.

Văn hóa trống Việt Nam – đặc tính cơ bản và các chức năng. Đặc tính cơ bản của trống. Các chức năng văn hóa của trống. Trống trận Tây Sơn – đặc tính kết cấu và nghệ sĩ diễn tấu.

Đặc tính kết cấu bộ 12 trống và các nhạc khí trong dàn nhạc trống trận Tây Sơn. Nghệ sĩ diễn tâu bộ 12 trống. Tính cách đặc biệt, vai trò lịch sử và sức thu phục du khách của trống trận Tây Sơn trong bối cảnh văn hóa trống. Tính cách đặc biệt của trống trận Tây Sơn.

Vai trò lịch sử của trống trận Tây Sơn. Sức thu phục du khách của trống trận Tây Sơn. 73 Chương 3: BẢN SẮC VĂN HÓA TRỐNG TRẬN TÂY SƠN – NGHỆ THUẬT VÕ TRONG NHẠC……………………………………………………………… 75 3. Bản sắc văn hóa thể hiện qua nghệ thuật âm nhạc trống trận Tây Sơn.

Kết cấu độc đáo của bộ 12 trống. Đặc trưng bài bản âm nhạc dân gian của trống trận Tây Sơn. Điệu nghệ trình diễn ngoạn mục của võ công – nghệ nhân. Bản sắc văn hóa thể hiện qua nghệ thuật võ trong nhạc.

“Võ thanh“ được hiển thính trong “tiếng trống“. “Võ hình“ được hiển thị trong “múa trống“. 99 Chương 4: GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRỐNG TRẬN TÂY SƠN – GẮN KẾT GIAO THOA, CẢM HỨNG SÁNG TẠO VÀ SỨC SỐNG LAN TỎA. Giá trị văn hóa thể hiện qua gắn kết giao thoa trống trận Tây Sơn với các loại hình nghệ thuật truyền thống, dân gian Bình Định.

Trống trận Tây Sơn gắn kết giao thoa với tuồng. Trống trận Tây Sơn gắn kết giao thoa với bài chòi. Trống trận Tây Sơn gắn kết giao thoa với võ thuật. Giá trị văn hóa thể hiện qua cảm hứng sáng tạo âm hưởng nhạc điệu trống trận Tây Sơn trong các thể loại tác phẩm âm nhạc đương đại.

Cảm hứng sáng tạo âm hưởng nhạc điệu trống trận Tây Sơn trong thể loại tác phẩm thanh nhạc. Cảm hứng sáng tạo âm hưởng nhạc điệu trống trận Tây Sơn trong thể loại tác phẩm khí nhạc. Gíá trị văn hóa thể hiện qua sức sống lan tỏa trống trận Tây Sơn trong lễ hội và trong tâm thức người Bình Định. Sức sống lan tỏa trống trận Tây Sơn trong lễ hội.

Sức sống lan tỏa trống trận Tây Sơn trong tâm thức người Bình Định .136 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 142 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 160 DANH MỤC KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT ĐHQG Đại học Quốc gia GS.

Giáo sư tiến sĩ PGS. Phó giáo sư tiến sĩ HTKH Hội thảo khoa học KHXH & NV Khoa học xã hội và Nhân văn NCS Nghiên cứu sinh NSƯT Nghệ sĩ ưu tú Nxb Nhà xuất bản PTTH Phát thanh truyền hình TTTS Trống trận Tây Sơn Tp. HCM Thành phố Hồ Chí Minh Tp. Huế Thành phố Huế UBND Ủy ban Nhân dân VHNT Văn hóa nghệ thuật VH –TT&DL Văn hóa, Thể thao và Du lịch 1 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Bình Định được mệnh danh là miền “đất võ, trời văn”, quê hương người anh hùng áo vải, Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Nơi đây, có bề dày truyền thống văn hóa, là cái nôi của nghệ thuật dân gian bài chòi, hát bội, võ Tây Sơn. Gắn với những loại hình nghệ thuật độc đáo đó là trống trận Tây Sơn, một nhạc khí đang được coi là biểu tượng văn hóa của vùng đất võ. Trống là một trong những nhạc khí gõ thuộc họ màng rung (trống gỗ mặt da) hoặc tự thân vang (trống đồng), có mặt ở tất cả các quốc gia trên khắp lục địa hành tinh.

Trống có nhiều loại khác nhau như: trống sấm, trống chầu, trống chiến, trống cơm, trống đế, trống bồng… Tùy thuộc vào khả năng diễn tấu trong từng hoàn cảnh đời sống, nghệ thuật, tín ngưỡng, lễ hội của cộng đồng tộc người địa phương, quốc gia dân tộc mà phương thức và mục đích sử dụng trống có khác nhau. Về cơ bản, chúng có cấu tạo giống nhau, gồm 2 phần: thân trống được làm bằng gỗ, bằng đất nung (sành) hoặc bằng kim loại (đồng, thép không gỉ), mặt trống được căng bằng da động vật, chủ yếu là da trâu (trừ trống đồng, trống jazz và trống quân nhạc). Tuy có cấu tạo đơn giản, nhưng tại sao mỗi khi vang lên một hồi trống ngũ liên, trống khai trường, trống trong các lễ hội… và nhất là khi trống đóng vai trò giữ nhịp cho nhảy múa lại thúc giục, làm con người hoạt bát, năng động, thêm tin yêu cuộc sống? Chỉ với 4 âm thanh chính - cơ bản: tùng, tang, rụp, cắc và một vài thủ pháp kĩ thuật tạo nên 4 âm thanh phụ: t’rùng, t’rang, t’rụp, t’rắc, khi được cất lên, tiếng trống ấy đã làm phấn khích lòng người trong lao động sản xuất, sinh hoạt, tâm linh, hội hè, nghệ thuật. thậm chí, còn làm cho cả quân thù “kinh hồn bạt vía “? Trống ở Bình định, phải khẳng định rằng, cũng có hầu hết các loại thể, kiểu dáng như trong toàn quốc, có màu âm độc đáo, chức năng đa dạng, có thể diễn tấu độc lập (trống võ), hoặc làm một nhạc cụ được coi là “linh hồn” trong các dàn nhạc võ, tuồng và bài chòi.

2 Trống trận Tây Sơn ở Bình Định, không chỉ hiểu là một nhạc khí (trình tấu nhạc không lời), một bộ trống 12 chiếc mà còn là một dàn nhạc, một nhạc phẩm nổi tiếng – trống trận Quang Trung. Hành trình lịch sử của nó bắt nguồn từ đâu, có bao nhiêu tên gọi và chưa có sự thống nhất trong các nhà nghiên cứu về gọi tên? Điều đó, cần phải có thêm những tranh luận. Trống trận Tây Sơn thực chất là một loại hình nghệ thuật kép “hai trong một”, trong đó có cả võ thuật và âm nhạc. Võ và nhạc có quan hệ biện chứng, tôn tạo nhau, song hành, lồng ghép như thế nào, vẫn còn nhiều tiềm ẩn.

Tiếng trống trận năm xưa đã làm cho quân thù khiếp sợ, cao chạy xa bay. Ngày nay, cũng vẫn tiếng trống ấy nhưng được kết cấu trong một bài bản có sự chau chuốt hơn, khi được nghệ nhân – võ công trình tấu với dàn nhạc lại vang lên, vọng về và hiển thính, hiển thị những sắc võ, đòn, thế võ siêu đẳng thời Tây Sơn. Vẫn biết thế, nhưng sắc võ, đòn, thế võ, của bài võ nào, của ai sáng tạo, được hiện lên khi nào, như thế nào? Những điều đó, cần phải có những phân tích, lý giải, biện luận khoa học một cách thấu đáo và thuyết phục. Trống trận Tây Sơn liên quan mật thiết, tương đồng, giao thoa, cộng hưởng với các loại hình nghệ thuật hát bội, bài chòi, võ Tây Sơn về các phương diện: tính năng, nghệ thuật trình diễn, biên chế dàn nhạc, phương thức trình diễn và âm hưởng nhạc điệu [52].

Không những thế, ngày nay, trống trận Tây Sơn đang có sức lan tỏa rộng, tương tác ảnh hưởng lớn đến đời sống văn hóa nghệ thuật đương đại của cộng đồng cư dân Bình Định, nhất là trong các lễ hội truyền thống. Về phương thức trình diễn, trống có thể được trình tấu độc lập từng chiếc một, từng loại một, có thể được nhóm các loại trống có kích cỡ khác nhau tạo thành một dàn trống hoặc phối hợp với dàn nhạc, sử dụng trong những lễ hội dân gian truyền thống của nhiều địa phương, Quốc gia, tạo nên những sắc màu độc đáo. Có một dàn nhạc trống xuất xứ từ miền đất Tây Sơn – quê hương Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ, có cấu tạo độc đáo với nghệ thuật trình diễn đượm sắc màu võ thuật, đã một thời tham gia cuộc hành binh thần tốc giải phóng thành Thăng 3 Long, ngày nay được sử dụng với tần xuất cao trong hầu hết các lễ hội văn hóa truyền thống ở Bình Định, dàn nhạc trống đó được mang tên “Trống trận Tây sơn“. Cho đến nay, đã có hàng chục nhà nghiên cứu với hàng trăm công trình, khảo cứu, các ấn phẩm, dưới dạng các bài báo, tạp chí, đề tài khoa học công nghệ, sách xuất bản đã đề cập, khai thác, tìm hiểu về giá trị, bản sắc của trống trận Tây Sơn và đã thu được một số kết quả đáng kể, trong đó có một số phát hiện mới.

Tuy nhiên, việc khai thác chưa sâu, nhất là mảng miếng, đòn thế võ thuật trong nghệ thuật trình diễn âm nhạc trống trận Tây Sơn, mặt khác, chưa có đồng thuận trong các nhà nghiên cứu bộ trống này về: tên gọi, chức năng, đặc trưng, nghệ thuật trình diễn trống. Từ đó, vẫn cần thiết phải có những nghiên cứu tiếp theo để khám phá thêm những tiềm ẩn vốn có trong trống trận Tây Sơn từ hàng trăm năm nay.