Luận án tiến sĩ ngành Văn hóa học - Sự dung hợp giữa Phật giáo Bắc tông với tín ngưỡng dân gian tỉnh Tiền Giang

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH --------------------------------- ISO 9001 - 2015 LÊ THỊ THANH THẢO SỰ DUNG HỢP GIỮA PHẬT GIÁO BẮC TÔNG VỚI TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN Ở TỈNH TIỀN GIANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HÓA HỌC TRÀ VINH, NĂM 2020 ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH --------------------------------- LÊ THỊ THANH THẢO SỰ DUNG HỢP GIỮA PHẬT GIÁO BẮC TÔNG VỚI TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN Ở TỈNH TIỀN GIANG Ngành: Văn hóa học Mã ngành: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Phúc Nghiệp 2. Nguyễn Xuân Hương TRÀ VINH, NĂM 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là luận án do chính tôi nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Phúc Nghiệp và PGS.TS Nguyễn Xuân Hương.

Kết quả nghiên cứu, số liệu, hình ảnh trong luận án chính xác, trung thực và có trích nguồn rõ ràng. Trà Vinh, ngày … tháng… năm 2020 Học viên Lê Thị Thanh Thảo i DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Niềm tin vào sự thiêng liêng của các đối tượng thờ cúng .2: Hoạt động của người dân khi đến chùa .3: Mục đích đi chùa của người dân Tiền Giang .1: Giá trị văn hóa của sự dung hợp .2: Mức độ thường xuyên đến lễ chùa .3: Nghề nghiệp của người đến viếng chùa .4: Thỉnh lọ tro cốt, di ảnh, bài vị người thân đã khuất lên chùa thờ.160 ii DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1: Mức độ thường xuyên đến lễ chùa .2: Nghề nghiệp của người đến viếng chùa .3: Thỉnh lọ tro cốt, di ảnh, bài vị người thân đã khuất lên chùa thờ .4: Đến chùa cúng sao, giải hạn, cầu an, cầu siêu. 163 iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. i DANH MỤC BẢNG.

ii DANH MỤC BIỂU ĐỒ. iii MỤC LỤC. 1 PHẦN MỞ ĐẦU. 5 1 Tính cấp thiết của luận án.

5 2 Mục đích nghiên cứu. 6 3 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu .1 Câu hỏi nghiên cứu .2 Giả thuyết nghiên cứu. 7 4 Khung phân tích. 8 5 Nhiệm vụ nghiên cứu.

9 6 Đối tượng nghiên cứu và đối tượng khảo sát .1 Đối tượng nghiên cứu .2 Đối tượng khảo sát. 9 7 Phạm vi nghiên cứu .1 Về không gian nghiên cứu.2 Về thời gian nghiên cứu .3 Về nội dung nghiên cứu. 10 8 Phương pháp nghiên cứu .1 Phương pháp nghiên cứu liên ngành (hướng tiếp cận liên ngành) .2 Phương pháp điều tra xã hội học .3 Phương pháp phân tích, tổng hợp .4 Phương pháp so sánh. 12 9 Đóng góp của luận án.

13 10 Bố cục của luận án. 15 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu.1 Các công trình nghiên cứu về văn hóa Nam Bộ trong đó có Tiền Giang.2 Các công trình nghiên cứu về Phật giáo .3 Các công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian. Nghiên cứu sự dung hợp giữa Phật giáo với tín ngưỡng dân gian.2 Cơ sở lý thuyết nghiên cứu.3 Một số khái niệm cơ bản .2 Tín ngưỡng dân gian .4 Phật giáo Bắc Tông .5 Sự dung hợp.4 Khái quát về tình hình xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng ở Tiền Giang .1 Sơ nét lịch sử khai phá vùng đất Tiền Giang .2 Một số loại hình tín ngưỡng dân gian phổ biến tại Tiền Giang. 50 CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN SỰ DUNG HỢP GIỮA VĂN HÓA PHẬT GIÁO BẮC TÔNG VỚI TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT Ở TỈNH TIỀN GIANG.1 Sự dung hợp từ góc nhìn văn hóa nhận thức .1 Huyền thoại tại một số ngôi chùa.1 Chùa Mục Đồng .2 Chùa xây dựng trên cơ sở người dân phát hiện ra các tượng Phật đá, Phật đồng.3 Chùa xây dựng trên cơ sở của ngôi miếu .2 Quan niệm dân gian về phong thủy .3 Thể hiện qua niềm tin .2 Sự dung hợp từ góc nhìn văn hóa tổ chức .1 Cơ sở thờ tự .1 Chùa Vĩnh Tràng .2 Chùa Bửu Lâm .3 Chùa Sắc Tứ Linh Thứu .4 Chùa Phù Châu .6 Chùa Kim Thiền .7 Chùa Khánh Lâm .8 Chùa Sắc tứ Long An .9 Chùa Phước Sơn .10 Chùa Hội Thọ.11 Chùa Long Đức .2 Đối tượng thờ tự trong ngôi chùa .3 Thổ Địa, Thần Tài .5 Thiên quan tứ phước .6 Danh nhân, anh hùng dân tộc, nhân vật lịch sử, người có công với nước .9 Dấu ấn tam giáo .3 Nghệ thuật kiến trúc .4 Nghệ thuật điêu khắc .3 Sự dung hợp từ góc nhìn văn hóa ứng xử .1 Thực hành nghi lễ, lễ hội .2 Lễ Phật Đản .3 Lễ Trung Nguyên .2 Tục cúng sao, giải hạn .3 Nhạc lễ Phật giáo.

130 CHƯƠNG 3 CƠ SỞ SỰ DUNG HỢP, GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA SỰ DUNG HỢP GIỮA PHẬT GIÁO BẮC TÔNG VỚI TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN, DỰ BÁO XU HƯỚNG VÀ KHUYẾN NGHỊ .1 Cơ sở sự dung hợp .1 Nhu cầu tâm linh của người dân .2 Giao lưu, tiếp biến văn hóa .3 Tính cách cởi mở, thân thiện, hòa đồng của người dân .4 Giáo lý Phật giáo .5 Sự tương đồng trong quan điểm đạo đức .6 Sự tương đồng ở tư tưởng công bằng, bình đẳng.7 Sự tương đồng trong việc coi trọng giá trị thực hành .8 Tinh thần tự lực, tự cường với truyền thống bất khuất của dân tộc .2 Giá trị văn hóa của sự dung hợp .Giá trị lịch sử. Giá trị văn hóa – nghệ thuật. Cố kết cộng đồng. Giá trị tâm linh.2 Một số hạn chế từ sự dung hợp .3 Dự báo xu hướng sự dung hợp .1 Sự dung hợp không ngừng phát triển.2 Xu hướng phục hồi Phật giáo nguyên thủy .4 Những khuyến nghị phát huy giá trị văn hóa từ sự dung hợp .1 Nâng cao trình độ nhận thức, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân .2 Đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo .3 Thường xuyên bồi dưỡng, cập nhật kiến thức về pháp luật, tôn giáo cho tăng, ni, tín đồ Phật giáo.4 Bồi dưỡng, nâng cao trình độ chuyên môn về tôn giáo, tín ngưỡng của cán bộ làm công tác quản lý tôn giáo.5 Ban hành quy định, chế tài xử lý vi phạm hành chính.

177 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 181 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 192 PHỤ LỤC 1: PHIẾU KHẢO SÁT NGƯỜI DÂN ĐI LỄ CHÙA. 193 PHỤ LỤC 2: BIÊN BẢN PHỎNG VẤN.

198 PHỤ LỤC 3: DANH SÁCH CÁC CHÙA ĐÃ ĐIỀN DÃ. 205 PHỤ LỤC 4: SỐ LƯỢNG CHÙA TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH TIỀN GIANG. 211 PHỤ LỤC 5: HÌNH. 212 PHỤ LỤC 6: BẢNG ĐỒ CÁC NGÔI CHÙA THAM GIA KHẢO SÁT.

258 PHỤ LỤC 7: BẢNG ĐỒ HÀNH CHÍNH TỈNH TIỀN GIANG. 264 4 PHẦN MỞ ĐẦU 1 Tính cấp thiết của luận án Là một tỉnh thuộc Tây Nam bộ, Tiền Giang có lịch sử khai phá sớm nhất. Trong thời gian đầu, những cư dân từ miền Bắc, miền Trung khi di dân đến vùng đất này, họ đã đối mặt với nhiều khó khăn, thử thách như nỗi nhớ quê hương, bệnh tật, thú dữ, cướp bóc,…. Vì vậy, họ tìm chỗ dựa tinh thần vào các đấng siêu nhiên dẫn đến một số tín ngưỡng mới nảy sinh.

Ngoài hành trang văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo mang từ nơi chôn nhau cắt rốn, họ còn dung nạp thêm nhiều tín ngưỡng của người dân bản địa. Trong quá trình chung sống giữa người Việt, người Khmer, người Hoa,… đã dẫn đến sự dung hợp về văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo. Do đó, vùng đất Tiền Giang chịu ảnh hưởng của các nền văn hóa, các tôn giáo khác nhau như Phật giáo, Nho giáo và Lão giáo, Thiên Chúa giáo,…. Tín ngưỡng dân gian và Phật giáo Bắc Tông là những vấn đề gần gũi, gắn bó mật thiết đối với đời sống tinh thần của phần lớn người dân Tiền Giang, được đông đảo người dân quan tâm.

Tín ngưỡng dân gian thường được thực hiện theo những kinh nghiệm truyền thống dân gian ở từng vùng, từng tộc người và từng dòng họ,…. Là một tôn giáo lớn trên thế giới, Phật giáo có giáo lý, giáo luật, Giáo hội, có tổ chức, có cơ sở thờ tự thống nhất. Tuy nhiên, khi du nhập vào mỗi quốc gia, mỗi vùng văn hóa, từng địa phương, Phật giáo đã có sự biến đổi, thích ứng để dung hòa với tín ngưỡng của chủ thể văn hóa nơi đó. Với tinh thần nhập thế tùy duyên, Phật giáo Bắc Tông thực hiện giới luật một cách linh hoạt và hòa nhập với tất cả các truyền thống văn hóa, tín ngưỡng cho phù hợp đời sống xã hội.

Điều này, đã làm cho Phật giáo Bắc Tông tác động mạnh mẽ đến đời sống văn hóa của nhân dân Tiền Giang, dẫn đến sự dung hợp chặt chẽ với tín ngưỡng dân gian của người Việt. Sự dung hợp giữa các tôn giáo với tín ngưỡng dân gian là một quá trình tất yếu, tuân thủ các quy luật mà các lý thuyết nghiên cứu văn hóa đã được đề cập đến như lý thuyết giao lưu, tiếp biến văn hóa, lý thuyết văn hóa vùng, lý thuyết cấu trúc chức năng. Ngày nay, cuộc sống của nhân dân Tiền Giang đã được nâng lên, dẫn đến sự biến đổi về nhiều mặt, trong đó có đời sống văn hóa, tinh thần. Khi cuộc sống của người dân ngày càng được cải thiện tốt hơn, họ sẽ dành nhiều thời gian, tiền của để tìm kiếm sự bình an trong đời sống tinh thần nên sẽ tìm đến các đấng linh thiêng.

Những tiềm ẩn rủi ro về kinh tế, bệnh tật, tai nạn giao thông, thảm họa thiên nhiên cũng làm ảnh hưởng 5 nhiều đến đời sống tinh thần của nhân dân. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc là nhân tố quan trọng để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Trong thời gian qua, đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu về sự dụng hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, nhưng chưa có công trình nghiên cứu nào về sự dung hợp giữa hai loại hình này trong các ngôi chùa ở tỉnh Tiền Giang. Ngoài ra, gần đây một số hoạt động của các ngôi chùa Phật giáo Bắc Tông có vấn đề cần được chấn chỉnh, làm sáng tỏ, đối chiếu từ Phật giáo và tín ngưỡng dân gian.

Vì vậy, tìm hiểu sự dung hợp văn hóa Phật giáo với tín ngưỡng dân gian sẽ cho thấy những sinh hoạt văn hóa đặc sắc của nhân dân Tiền Giang là một đề tài nghiên cứu hấp dẫn, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Việc nghiên cứu đề tài này càng trở nên có ý nghĩa thời sự và cập nhật.