Luận án: Phát triển Vishnu giáo ở Đông Nam Á lục địa từ thế kỷ I đến XIII

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI  DƯƠNG THỊ NGỌC MINH VISHNU GI¸O ë §¤NG NAM ¸ LôC §ÞA Tõ NH÷NG THÕ KØ §ÇU C¤NG NGUY£N §ÕN §ÇU THÕ KØ XIII Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Đinh Ngọc Bảo 2. Ngô Văn Doanh HÀ NỘI - 12/2014 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS. Đinh Ngọc Bảo và PGS.

Các tư liệu và kết quả trong luận án là hoàn toàn trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Dương Thị Ngọc Minh luan an LỜI CẢM ƠN Trước tiên tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS. Đinh Ngọc Bảo và PGS. Ngô Văn Doanh, những người thầy luôn tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và dành những điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án.

Với tôi, các thầy là những nhà khoa học mẫu mực, là tấm gương sáng để tôi phấn đấu noi theo trên con đường khoa học và trong cuộc sống. Tôi xin chân thành cảm ơn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Đồng Tháp đã tạo điều kiện thuận lợi về mọi mặt để tôi được tập trung nghiên cứu trong suốt thời gian làm luận án. Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn của mình tới GS. TS Lương Ninh, TS.

Dương Duy Bằng, PGS. TS Lương Kim Thoa, các thầy giáo, cô giáo và các cán bộ của khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã trang bị kiến thức, chia sẻ kinh nghiệm, động viên, khích lệ và hết lòng thương yêu, giúp đỡ tôi không chỉ trong thời gian học tập, nghiên cứu mà cả những tháng năm sau này trong cuộc sống. Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới các cô chú, các anh chị đang công tác tại các Bảo tàng: Bảo tàng Quốc gia Campuchia, Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật TP. HCM, Bảo tàng Đồng Tháp, Bảo tàng Long An, Bảo tàng Tiền Giang, Bảo tàng Đồng Nai, Bảo tàng An Giang.

đã nhiệt tình giúp đỡ tôi về tư liệu, tài liệu trong suốt quá trình thực hiện luận án. Đặc biệt, trong suốt thời gian thực hiện luận án, tôi luôn nhận được sự hợp tác trong công việc, đoàn kết giúp đỡ trong cuộc sống của các anh chị, bạn bè trong nhóm NCS và các bạn bè thân hữu. Sau cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến những người thân trong gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã luôn động viên, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận án này. Hà Nội, tháng 6 năm 2014 Tác giả Dương Thị Ngọc Minh luan an MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Nguồn tài liệu.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của đề tài. Bố cục Luận án.7 Chương 1: TỔNG QUAN. Giai đoạn trước năm 1975.

Giai đoạn sau năm 1975. Các nghiên cứu của học giả nước ngoài. Các nghiên cứu của học giả trong nước .18 Tiểu kết chương 1 .27 Chương 2: ĐÔI NÉT VỀ VISHNU GIÁO VÀ SỰ HIỆN DIỆN CỦA VISHNU GIÁO Ở ĐÔNG NAM Á LỤC ĐỊA QUA CÁC TÀI LIỆU KHẢO CỔ. Đôi nét về Vishnu giáo – một nhánh của Hindu giáo ở Ấn Độ.

Thần Vishnu trong thần thoại Ấn Độ và sự tôn thờ Vishnu ở Ấn Độ. Các thuyết cơ bản trong Vishnu giáo. Sự hiện diện của Vishnu giáo ở Đông Nam Á lục địa qua các tài liệu khảo cổ. Di tích đền tháp.

Di vật tượng. Các hiện vật bằng vàng mang nội dung Vishnu giáo.60 Tiểu kết chương 2 .67 Chương 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA VISHNU GIÁO Ở ĐÔNG NAM Á LỤC ĐỊA TỪ NHỮNG THẾ KỈ ĐẦU CÔNG NGUYÊN ĐẾN ĐẦU THẾ KỈ XIII. Giai đoạn thứ nhất (Từ đầu Công nguyên đến thế kỉ VIII). Từ đầu Công nguyên đến thế kỉ IV.

Từ thế kỉ V đến thế kỉ VIII. Giai đoạn thứ hai (Từ thế kỉ IX đến đầu thế kỉ XIII). Nam Trung bộ và Nam bộ Việt Nam. Miền Trung và Nam Thái Lan.

104 Tiểu kết chương 3. 109 Chương 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ VISHNU GIÁO Ở ĐÔNG NAM Á LỤC ĐỊA. Về niên đại. Về địa bàn phân bố của các di tích, di vật Vishnu giáo ở ĐNA lục địa.

Ảnh hưởng của Vishnu giáo đối với đời sống chính trị - xã hội, văn hoá – nghệ thuật của ĐNA lục địa từ thế kỉ I đến đầu thế kỉ XIII. Tín ngưỡng Thần - Vua mang sắc thái Vishnu giáo. Sự hoà nhập của Vishnu giáo đối với đời sống thế tục của cung đình. Sự ảnh hưởng rộng rãi của Vishnu giáo trong các tầng lớp xã hội.

Ảnh hưởng của Vishnu giáo đến nghệ thuật kiến trúc – điêu khắc. Yếu tố bản địa trong quá trình phát triển của Vishnu giáo ở ĐNA lục địa. Một số điểm khác biệt giữa Vishnu giáo ở ĐNA lục địa với Vishnu giáo Ấn Độ. Sự đa dạng trong tín ngưỡng thờ Vishnu giữa các quốc gia ĐNA lục địa.

Sự hoà hợp giữa Vishnu giáo với các tôn giáo, tín ngưỡng khác. Dấu ấn riêng từ những pho tượng Vishnu ở Đông Nam Á lục địa .147 Tiểu kết chương 4 .154 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .159 PHỤ LỤC luan an CHỮ VIẾT TẮT BEFEO : Bullentin de L’Ecole Francaise d’Extrême – Orient BT : Bảo tàng BTĐK : Bảo tàng điêu khắc BTLS : Bảo tàng Lịch sử BTQG : Bảo tàng Quốc gia ĐNA : Đông Nam Á ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long EFEO : Ecole Francaise d’Extrême – Orient luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hinđu giáo là tôn giáo lớn đã phát sinh và phát triển ở Ấn Độ. Đây là một tôn giáo không có đức giáo chủ, không có sự truyền thừa một cách chính thức, bài bản từ đời này sang đời khác cho nên tính chất phân hoá trong tôn giáo này được thể hiện rất rõ.

Ở Bắc Ấn, đẳng cấp quý tộc phát triển sự sùng bái Vishnu, vốn là biểu tượng thần lực của Mặt trời có từ xưa ở miền Tây Ấn Độ, đề cao Vishnu tới mức tuyệt đối, vượt lên cả Brahma. Còn ở miền Nam Ấn – nơi tụ cư của các cộng đồng lấy nông nghiệp làm phương thức canh tác cơ bản thì lại tôn thờ đấng huỷ diệt Shiva. Do đó, Hinđu giáo trong thực tế đã phân chia thành hai nhánh: Vishnu giáo với sự đề cao và tôn thờ tuyệt đối vị thần Vishnu và Shiva giáo với sự tôn thờ tuyệt đối vị thần chủ của mình. Ngay từ những thế kỉ đầu Công nguyên, do tác động của những yếu tố kinh tế - chính trị - xã hội trong khu vực và sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ, Hinđu giáo đã lan toả đến một vùng đất rộng lớn của ĐNA, thâm nhập vào đời sống của cư dân ở đây tạo nên lòng sùng kính, say mê, hỗ trợ tinh thần và là nguồn cảm hứng sáng tạo nghệ thuật.

Cùng với Shiva giáo, Vishnu giáo cũng được du nhập và phát triển ở khu vực ĐNA lục địa. Vì vậy, một luận điểm khoa học mới được đặt ra là: khi được truyền vào cùng với làn sóng Hinđu thì Vishnu phát triển như thế nào? Có liên tục không? Tồn tại độc lập hay song song với Shiva giáo? Có những tương đồng và khác biệt như thế nào nếu đặt Vishnu giáo ở đây trong sự so sánh với Ấn Độ, thậm chí giữa các nước trong khu vực với nhau? Đồng thời nó có ảnh hưởng như thế nào đối với đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tôn giáo – tín ngưỡng của cư dân ĐNA?. Luận điểm khoa học trên cho thấy việc nghiên cứu về Vishnu giáo, một môn phái của Hinđu giáo, trở nên cấp thiết và cần được quan tâm nghiên cứu vì những lý do sau: luan an 2 1. Sự ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ nói chung và tôn giáo Ấn Độ nói riêng đối với sự ra đời và phát triển của các quốc gia ĐNA đã được nghiên cứu từ rất sớm và mang lại nhiều kết quả quý giá với nhiều công trình quy mô và nhiều thành tựu khảo cổ gây ngạc nhiên, thú vị.

Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu này chủ yếu chỉ nghiên cứu về Hinđu giáo nói chung chứ chưa đặt Vishnu giáo thành một đối tượng độc lập. Khi nghiên cứu về Hinđu, đa số các học giả cũng chỉ nhìn thấy sự tôn thờ phổ biến hình tượng Shiva ở những quốc gia cổ như Champa hay Chân Lạp, còn vấn đề về sự tôn thờ Vishnu chỉ được đề cập một cách “loáng thoáng”, Vishnu giáo có tồn tại hay không và được biểu hiện cụ thể như thế nào vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức. Thiết nghĩ, đây là một vấn đề khoa học mới mẻ cần được quan tâm, nghiên cứu. Văn hóa và tôn giáo Ấn Độ đã từng lan tỏa và bén rễ ở ĐNA từ rất sớm, hòa quyện vào nền văn hóa của khu vực, trở thành một bộ phận khó tách rời và góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa ĐNA.

Vì vậy, việc chứng minh sự tồn tại và phát triển của Vishnu giáo ở ĐNA lục địa sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm nhiều khía cạnh lịch sử - văn hóa của khu vực trong khoảng mười ba thế kỉ sau Công nguyên, trước sự lan tỏa và ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ. Nghiên cứu về Vishnu giáo không chỉ đơn thuần giải đáp những vấn đề khoa học dưới góc độ lịch sử, tôn giáo – tín ngưỡng hay văn hóa – nghệ thuật mà còn mang lại những tư liệu quý giá đối với việc nghiên cứu lịch sử văn minh và văn hoá của khu vực trong mối quan hệ giữa các nước trong khu vực với nhau và với các yếu tố ảnh hưởng từ bên ngoài, đặc biệt là từ Ấn Độ. Bất kì một bằng chứng nào về sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến ĐNA đều có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay – khi mà mối quan hệ hợp tác, hữu nghị giữa ĐNA nói chung và Việt Nam nói riêng với Ấn Độ đang được thiết lập trở lại dựa trên mối quan hệ lịch sử - văn hóa lâu đời, đang rất cần những sợi dây liên kết từ quá khứ. Mối liên hệ lâu đời và bền chặt này là cơ sở vững chắc cho quan hệ tốt đẹp giữa hai nước trong hiện tại và tương lai.