Tri thức bản địa: Khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc dân tộc Tày Lạng Sơn

i ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM BÀNH THÚY HƯỜNG Tên đề tài: NGHIÊN CỨU TRI THỨC BẢN ĐỊA VỀ KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN CÂY THUỐC CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC TÀY TẠI XÃ HỮU KHÁNH, HUYỆN LỘC BÌNH, TỈNH LẠNG SƠN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Quản lý tài nguyên rừng Khoa : Lâm nghiệp Khoá học : 2011 - 2015 Thái Nguyên, năm 2015 luan an i ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM BÀNH THÚY HƯỜNG Tên đề tài: NGHIÊN CỨU TRI THỨC BẢN ĐỊA VỀ KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN CÂY THUỐC CỦA CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC TÀY TẠI XÃ HỮU KHÁNH, HUYỆN LỘC BÌNH, TỈNH LẠNG SƠN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Hệ đào tạo : Chính quy Chuyên ngành : Quản lý tài nguyên rừng Lớp : K43 -QLTNR - N01 Khoa : Lâm nghiệp Khoá học : 2011 - 2015 Giảng viên hướng dẫn : ThS. Nguyễn Tuấn Hùng TS. Đỗ Hoàng Chung Thái Nguyên, năm 2015 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu là quá trình điều tra trên thực địa hoàn toàn trung thực, chưa công bố trên các tài liệu, nếu có sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm.

Thái nguyên, ngày tháng năm 2015 Thay mặt tập thể giáo viên hướng dẫn Người viết cam đoan Bành Thúy Hường Xác nhận của hội đồng chấm phản biện (ký, họ và tên) luan an ii LỜI CẢM ƠN Thực tập tốt nghiệp là giai đoạn đánh giá kết thúc quá trình học tập và nghiên cứu của sinh viên trong các trường Đại học và Cao đẳng. Đây là quá trình giúp sinh viên củng cố lại kiến thức đã học, bước đầu làm quen với thực tiễn góp phần rèn luyện kỹ năng, hình thành phẩm chất chuyên môn nghiệp vụ cần thiết góp phần đáp ứng nhu cầu nguyện vọng của sinh viên ra trường. Thông qua thời gian học tập sinh viên được tiếp xúc với môi trường mới, học cách giải quyết các vấn đề trong công việc, đó chính là những kinh nghiệm quý báu cho công tác sau này. Xuất phát từ nguyện vọng của bản thân và được sự nhất trí của Ban giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Lâm Nghiệp, tôi tiến hành thực hiện đề tài ‘‘Nghiên cứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc của cộng đồng dân tộc Tày tại xã Hữu Khánh, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn’’.

Để hoàn thành đề tài này ngoài sự nỗ lực của bản thân còn có sự giúp đỡ của các thầy cô giáo trong Khoa Lâm Nghiệp, UBND Xã Hữu Khánh. Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo ThS. Nguyễn Tuấn Hùng và thầy giáo TS. Đỗ Hoàng Chung đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực tập.

Trong quá trình thực tập, mặc dù tôi đã cố gắng hết khả năng nhưng do thời gian thực tập có hạn, kinh nghiệm cũng như trình độ bản thân còn nhiều hạn chế nên khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót. Vì vậy tôi rất mong nhận được sự góp ý chỉ bảo của các thầy cô giáo và các bạn để khóa luận này được hoàn thiện hơn. Tôi xin chân thành cám ơn! Thái nguyên, ngày…tháng…năm 2015 Sinh viên Bành Thúy Hường luan an iii DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 4.1: Bảng các loài thực vật được cộng đồng dân tộc Tày khai thác sử dụng làm thuốc tại xã Hữu Khánh, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn .2: Danh sách các loài cây thuốc tiêu biểu.3: Bảng mô tả đặc điểm hình thái và sinh thái của một số loài cây tiêu biểu được cộng đồng dân tộc Tày sử dụng làm thuốc .4: Các bài thuốc của cộng đồng dân tộc Tày tại xã Hữu Khánh. 40 huyện Lộc Bình – tỉnh Lạng Sơn .5: Phân hạng cây thuốc theo mức độ đe dọa của loài tại xã Hữu Khánh, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn.

44 luan an iv DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 3. Đường cong xác định cây thuốc trong một cộng đồng cho thấy có thể dừng phỏng vấn khi số loài không tăng. Biểu đồ thể hiện bộ phận thu hái các loài cây thuốc. Biểu đồ thể hiện cách dùng các loài cây thuốc.

Biểu đồ thể hiện cách bảo quản các loài cây thuốc. 38 luan an v DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT VIẾT TẮT Ý NGHĨA NCCT : Người cung cấp tin STT : Số thứ tự WHO : Tổ chức Y tế thế giới WWF : Tổ chức Quỹ thiên nhiên thế giới UNESCO : Tổ chức Di sản văn hóa thế giới sp : Chưa xác định rõ tên, họ theo khoa học SĐVN : Sách đỏ Việt Nam NĐ32/CP : Nghị định 32 chính phủ IUCN : Liên minh bảo tồn thiên nhiên thế giới EN : Nguy cấp cao VU : Bị đe dọa, sắp nguy cấp CREDEP : Trung tâm nghiên cứu và phát triển cây thuốc Dân tộc cổ truyền ĐH : Đại học TNSV : Tài nguyên sinh vật luan an vi MỤC LỤC Trang PHẦN 1: MỞ ĐẦU .2 Mục đích nghiên cứu đề tài. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài. Ý nghĩa của đề tài.

Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa trong thực tiễn. 3 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Cơ sở thực hiện đề tài.

Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước. Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Tình hình nghiên cứu trong nước. Tổng quan về khu vực nghiên cứu.

Vị trí địa lý. Địa hình địa thế. Khí hậu, thuỷ văn. Điều kiện dân sinh – kinh tế - xã hội.

11 PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 12 3. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu:. Nội dung nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Kế thừa các tài liệu cơ bản. Phương pháp chuyên gia. Phương pháp thu thập số liệu.

13 luan an vii 3. Phương pháp nghiên cứu thực vật học. Phương pháp nội nghiệp. 19 PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Các loài cây thuốc phát hiện được ở cộng đồng dân tộc Tày tại khu vực nghiên cứu. Đặc điểm hình thái và sinh thái của một số cây tiêu biểu được cộng đồng dân tộc Tày sử dụng làm thuốc. Tri thức bản địa trong việc khai thác các loài cây thuốc. Tri thức bản địa trong việc khai thác các loài cây thuốc.

Tri thức bản địa trong việc sử dụng các loài cây thuốc. Các loài thực vật dùng để làm thuốc cần được bảo tồn, nhân rộng. 44 PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ. 47 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Các tài liệu tham khảo từ Internet. 50 luan an 1 PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1. Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên quý giá, là một bộ phận quan trọng của môi trường sống, luôn gắn liền với đời sống của đồng bào các dân tộc miền núi. Rừng không chỉ có giá trị về kinh tế mà còn có ý nghĩa rất lớn trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen, bảo tồn đa dạng sinh học, điều hoà khí hậu, phòng hộ đầu nguồn, hạn chế thiên tai, ngăn chặn sự hoang mạc hoá, chống sói mòn, sạt lở đất, ngăn ngừa lũ lụt, đảm bảo an ninh quốc phòng, đồng thời rừng cũng tạo cảnh quan phục vụ cho du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng.

Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến đây là nguồn tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho các cộng đồng địa phương trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra nó còn có giá trị trong việc bảo tồn nguồn gen, cung cấp cho lĩnh vực dược học. Cho đến nay Việt Nam vẫn được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên sinh vật đa dạng và phong phú, trong đó có tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là khu vực Trường Sơn. Thêm vào đó với những kinh nghiệm đã được tích lũy qua 4000 năm lịch sử, đã sử dụng nguồn tài nguyên phục vụ cho nhu cầu cuộc sống từ ăn, mặc, ở, chăm sóc sức khỏe và chữa bệnh vv… của cộng đồng 54 dân tộc anh em. Đó là một ưu thế lớn trong việc sử dụng nguồn tài nguyên thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe của mọi người đặc biệt là các đồng bào Dân tộc thiểu số ở các vùng sâu, vùng xa nơi cuộc sống của họ gặp nhiều khó khăn phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên thiên nhiên trong đó có rừng.

Theo các nhà phân loại thực vật ở Việt Nam giàu tài nguyên thực vật nhất Đông Nam Á, nơi có khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao.948 loài được dùng làm thuốc (viện dược liệu, 2002) chiếm khoảng 37% số loài đã biết. Đó chưa kể đến những cây thuốc gia truyền của 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam, cho đến nay chúng ta chỉ mới biết được có một phần. Ngoài ra các nhà khoa học Nông Nghiệp đã thống kê được 1.066 loài cây trồng trong đó cũng có 179 loài cây sử dụng luan an 2 làm thuốc. Theo kết quả điều tra của viện dược liệu trong thời gian 2002 – 2005 số loài cây thuốc ở một số vùng trọng điểm thuộc các tỉnh gắn với dãy Trường Sơn như sau: Đắc Lắc (751 loài), Gia Lai (783 loài), Kon Tum (814 loài), Lâm Đồng (756 loài).

Với hệ thực vật như vậy, thành phần các loài cây thuốc hết sức phong phú và đa dạng. Sức khỏe lại là một phần quan trọng của con người, trong mỗi chúng ta không phải lúc nào cũng khỏe và ai cũng khỏe cả, mà nhiều lúc ốm đau, bệnh tật cần thuốc chữa bệnh nhằm ổn định và nâng cao cuộc sống hằng ngày. Với các đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa xôi hẻo lánh khi mà nguồn thuốc Tây Y không phục vụ đến kịp thời. Các bài thuốc Nam lại là nguồn nguyên liệu sẵn có, đó là các loài cây xung quanh mình để sử dụng làm thuốc an toàn và có hiệu quả.

Chính vì thế mà các loài thuốc dân gian của các đồng bào dân tộc thật sự cần thiết và hết sức quan trọng đôi khi được xem như là “sức mạnh vô hình” cứu sống tính mạng con người. Hiện nay nguồn tài nguyên rừng của chúng ta đang bị suy giảm nghiêm trọng, kéo theo đa dạng sinh học cũng bị giảm trong đó có cả cây thuốc bản địa có giá trị chưa kịp nghiên cứu cũng đã mất dần, việc nghiên cứu phát hiện và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vững bền vững tài nguyên cây thuốc bản địa là một vấn đề rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay.