Tổ chức xã hội truyền thống của người cơ tu huyện nam đông tỉnh thừa thiên huế

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Trần Thị Mai An TỔ CHỨC XÃ HỘI TRUYỀN THỐNG CỦA NGƢỜI CƠ TU HUYỆN NAM ĐÔNG TỈNH THỪA THIÊN HUẾ Chuyên ngành: Nhân học văn hóa Mã số: 62 31 65 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC VĂN HÓA NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Bùi Văn Đạo HÀ NỘI - 2013 1 MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Tổ chức xã hội là một trong những thành tố quan trọng của văn hoá tộc người, là chất kết dính cộng đồng, hướng đến sự vận hành trôi chảy của cấu trúc xã hội. Trong Nhân học, tổ chức xã hội là một trong những hướng được nhiều nhà nghiên cứu lựa chọn.

Nội hàm của mảng học thuật này rất phong phú khiến ranh giới các vấn đề cụ thể cần nghiên cứu của nó với các mảng học thuật khác không dễ tách bạch được. Tổ chức xã hội truyền thống của các dân tộc thiểu số cũng như đa số trên thế giới và ở Việt Nam đều phản ánh thành phần cấu trúc, cơ chế hoạt động, hay thiết chế tồn tại cụ thể của một hệ thống các quan hệ, tập hợp liên kết cá nhân trong cộng đồng nhằm đạt được một mục đích nhất định nào đó. Dựa vào các nguyên lý về dòng máu hay quan hệ công xã láng giềng, mà tổ chức xã hội đã được xem xét ở nhiều cấp độ khác nhau như nhóm, gia đình, dòng họ, bản làng… Trong xu thế đổi mới, giao lưu hội nhập hiện nay, hầu hết các tổ chức xã hội đều không giữ được những khuôn mẫu truyền thống của mình. Sự thay đổi đó biểu hiện nhiều xu thế hay các trạng hướng vận động mới của văn hóa, xã hội con người, có mặt hạn chế và cũng có mặt tích cực.

Nghiên cứu tổ chức xã hội truyền thống của một tộc người cụ thể, như người Cơ tu ở huyện Nam Đông tỉnh Thừa Thiên Huế trong bối cảnh hiện tại, là một trong những công việc giúp sự tiếp cận vấn đề lý luận cũng như thực tiễn nghiên cứu có nhiều ý nghĩa hơn. Với dân số khoảng 61.588 người, phân bố chủ yếu ở hai tỉnh Quảng Nam và Thừa Thiên Huế, Cơ tu là một trong những dân tộc thiểu số còn lưu giữ được nhiều yếu tố văn hóa bản địa trong số 54 tộc người đang sinh sống trên đất nước Việt Nam. Từ những hợp phần gia đình, dòng họ, bản làng, bức tranh tổ chức xã hội truyền thống của tộc người dần được hiện lên với những cấu trúc, quy mô và cơ chế hoạt động khác nhau. Ở mỗi thời điểm, mỗi hoàn cảnh, tổ chức xã hội ấy thể hiện những dấu ấn tiếp biến trong cấu trúc hoạt động và chức năng của mình.

Trong bối 2 cảnh hiện tại, những thay đổi về bản chất, cấu trúc, chức năng, quan hệ gia đình, dòng họ, bản làng cộng đồng người Cơ tu đang là những xu thế biến đổi tất yếu của quá trình tộc người. Tuy nhiên, điểm tất yếu đó không phải bao giờ cũng mang đến những thuận lợi hay sự hòa hợp với xu thế, bối cảnh của sự thay đổi. Việc nhận diện một cách chính xác những giá trị trong tổ chức xã hội truyền thống tộc người là những khởi đầu thuận lợi và hữu hiệu trong việc xác định mối quan hệ giữa cơ chế vận hành theo tập quán pháp với hình thái quản lý nhà nước; nhằm giảm thiểu những khoảng cách, sự chồng chéo va chạm giữa hai hình thức quản lý; và đặc biệt có thể tạo nên những nhân tố thúc đẩy sự phát triển thông qua chính sách, hệ thống quản lý hiện tại của Nhà nước. Luận án này vì vậy đặt vấn đề nghiên cứu, cung cấp những tư liệu cụ thể về bản chất các loại hình tổ chức xã hội truyền thống người Cơ tu trong lịch sử, và tiếp cận những xu hướng biến đổi của nó trong bối cảnh đổi mới và hội nhập của đất nước chính là một việc làm có ý nghĩa khoa học thiết thực; không chỉ góp phần khẳng định những giá trị văn hoá của tộc người qua cơ chế tổ chức xã hội truyền thống, mà còn góp phần phát huy những giá trị văn hóa cần kế thừa, cải biến để lồng ghép; hay kết hợp với hình thức quản lý xã hội hiện tại, nhằm tìm kiếm một mô hình tối ưu, phát huy được điểm tích cực của các hình thức quản lý xã hội đó, cũng như phục vụ cho sự nghiệp quản lý bền vững cộng đồng dân tộc của Đảng và Nhà nước Việt Nam.

MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Thực hiện đề tài: Tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ tu huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế, luận án nhằm các mục đích sau: Thứ nhất, trình bày có hệ thống và tương đối toàn diện các đặc trưng của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ tu và vai trò của nó đối với sự phát triển của xã hội. Thứ hai, chỉ rõ những biến đổi của tổ chức xã hội truyền thống tộc người Cơ tu trong bối cảnh CNH, HĐH và hội nhập hiện nay. 3 Thứ ba, từ kết quả nghiên cứu, luận án đóng góp một số ý kiến về việc kế thừa và phát huy những mặt tích cực của tổ chức xã hội truyền thống, nhằm bảo tồn văn hóa tộc người và nâng cao tính hiệu quả trong công tác quản lý nông thôn vùng miền núi của người Cơ tu huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế. ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU Đối tƣợng nghiên cứu: Tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ tu và những biến đổi của nó trong điều kiện hiện nay.

Phạm vi và địa bàn nghiên cứu: Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung vào tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ tu huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế từ trước cho đến nay. Trong đó chú ý đến các vấn đề cụ thể là tổ chức gia đình, tổ chức dòng họ và tổ chức làng. Địa bàn nghiên cứu của luận án được triển khai tại bốn xã có số lượng người Cơ tu chiếm đa số là xã Thượng Lộ, Hương Sơn, Thượng Nhật và Thượng Long. Thượng Lộ là xã có vị trí nằm gần đường quốc lộ, gần trung tâm của huyện lỵ Nam Đông, nơi có điều kiện giao lưu và hội nhập với văn hoá người Kinh; xã Hương Sơn và Thượng Nhật là hai xã trong nhiều năm qua nhận được nhiều dự án đầu tư, nhiều mô hình chuyển đổi hình thức kinh tế sản xuất, kinh tế hộ, đang được thí điểm; xã Thượng Long là xã nằm cách xa trung tâm huyện Nam Đông, nơi vẫn còn lưu giữ nhiều dấu ấn văn hoá cổ truyền của tộc người.

Việc lựa chọn bốn điểm nghiên cứu với các vị trí không gian khác nhau sẽ tạo được nhiều cơ hội cho luận án tổng hợp, phân tích và nhận xét một cách khách quan hơn những đặc điểm cổ truyền, những đan xen biến đổi của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ tu, huyện Nam Đông tỉnh Thừa Thiên Huế qua từng giai đoạn lịch sử. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN 4 Thứ nhất, luận án là chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống, đi sâu vào cấu trúc, đặc trưng, vai trò của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ tu ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế. Thứ hai, luận án nêu bật những đặc điểm riêng mang tính địa phương của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ tu vùng Nam Đông và bước đầu xác định những giá trị văn hóa tiêu biểu trong tổ chức xã hội truyền thống ấy, chỉ báo các xu hướng biến đổi của nó trong bối cảnh hiện nay. Thứ ba, luận án góp phần làm rõ hơn sự hiểu biết chung về bức tranh người Cơ tu ở Việt Nam, đồng thời chỉ ra những nguyên nhân chủ quan và khách quan dẫn đến sự biến đổi của tổ chức xã hội truyền thống người Cơ tu.

Thứ tư, các kết quả đạt được của luận án là sự đóng góp thiết thực vào việc xây dựng cơ sở khoa học cho việc định hướng các chính sách bảo tồn và phát huy văn hoá tộc người, góp phần phục vụ cho việc quản lý bền vững vùng nông thôn miền núi trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước. NGUỒN TƢ LIỆU CỦA LUẬN ÁN Để hoàn thành luận án này, chúng tôi kế thừa các nguồn tài liệu được công bố về người Cơ tu, hoặc liên quan đến người Cơ tu từ trước đến nay của các học giả trong nước và nước ngoài, đồng thời dựa vào các thống kê số liệu đã được xuất bản, các báo cáo, tài liệu, trang web của cơ quan ban ngành ở UBND tỉnh Thừa Thiên Huế, huyện Nam Đông và các xã trong phạm vi nghiên cứu. Nguồn tài liệu chính được sử dụng cho luận án là những tài liệu thu thập, tổng hợp được nghiên cứu điền dã ở các điểm đã lựa chọn. Tuy vậy trong quá trình tìm hiểu nghiên cứu thực tế, chúng tôi đã gặp phải không ít khó khăn do quá trình nghiên cứu người Cơ tu ở Việt Nam từ trước đến nay chỉ dừng ở mức độ tổng hợp, chưa tập trung vào một vấn đề cụ thể về tổ chức xã hội truyền thống.

Ngoài ra, như sẽ đề cập ở phần lịch sử vấn đề, các thông tin liên quan đến người Cơ tu ở huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế chưa có nhiều công trình xuất bản, vậy nên sự tiếp cận tài liệu thành văn về vấn đề nghiên cứu của 5 luận án còn ít. Đó là những hạn chế có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình nghiên cứu và thực hiện luận án. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN Luận án ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, phần nội dung chính được trình bày trong 4 chương: Chương 1: Tổng quan đề tài, cơ sở lý thuyết, phương pháp và địa bàn nghiên cứu Chương 2: Các hợp phần của tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ tu Chương 3: Những biến đổi của tổ chức xã hội truyền thống từ sau 1975 đến nay Chương 4: Kết quả và bàn luận CHƢƠNG 1 6 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƢƠNG PHÁP, VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Tổ chức xã hội truyền thống là một phần quan trọng trong đời sống của bất cứ tộc người nào.

Cơ chế hoạt động của tổ chức xã hội đóng vai trò nền tảng trong việc bảo đảm sự tồn tại và phát triển của xã hội tộc người.