Luận án tiến sĩ Nguyễn Xuân Bắc: Đàn broh của người Êđê trong văn hóa dân gian

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ---------------------------- NGUYỄN XUÂN BẮC ĐÀN BROH CỦA NGƯỜI ÊĐÊ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN Mã số : 9 22 90 41 Hà Nội - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ---------------------------- NGUYỄN XUÂN BẮC ĐÀN BROH CỦA NGƯỜI ÊĐÊ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN Mã số : 9 22 90 41 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. LƯU ANH HÙNG Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án này do tôi thực hiện dưới sự giúp đỡ của người hướng dẫn khoa học. Đề tài và hướng nghiên cứu không trùng lặp với đề tài nào trước đây. Các sự kiện, trích dẫn, số liệu được sử dụng trong luận án là trung thực.

Tôi xin chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình. Tác giả luận án MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. iii DANH MỤC CÁC BẢNG.

iv MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Khái quát địa bàn nghiên cứu. Khái quát về đàn broh.

Tình hình nghiên cứu. 36 Tiểu kết chương 1. 48 CHƯƠNG 2: ĐÀN BROH, ÂM NHẠC BROH TRONG VĂN HÓA DÂN GIAN ÊĐÊ 50 2. Những đặc điểm của đàn broh Êđê.

Đàn broh trong đời sống văn hóa truyền thống Êđê. 73 Tiểu kết chương 2. 82 CHƯƠNG 3: ĐÀN BROH CỦA NGƯỜI ÊĐÊ VÀ MỐI LIÊN HỆ VĂN HÓA. Đàn broh với bản sắc văn hóa dân tộc Êđê và văn hóa Việt Nam.

Đàn broh Êđê từ góc nhìn so sánh. 95 Tiểu kết chương 3. 122 CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ BẢO TỒN PHÁT HUY ĐÀN BROH 124 4. Thực trạng của đàn broh.

Vấn đề bảo tồn và phát huy đàn broh. Bảo tồn và phát huy giá trị đàn broh. 140 Tiểu kết chương 4. 151 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

156 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 157 MỤC LỤC PHỤ LỤC. 168 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT - GS: Giáo sư - HĐND Hội đồng nhân dân - Nxb Nhà xuất bản - PGS Phó giáo sư - Sđd Sách đã dẫn - Tp Thành phố - TS Tiến sĩ - TSKH Tiến sĩ khoa học - Tr.) Trang - TW Trung ương - UBND Ủy ban nhân dân - UNESCO United Nations Educational Scientific and Cultural Organization (Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hiệp quốc) - VD Ví dụ - VHTT Văn hóa thông tin DANH MỤC CÁC BẢNG Thứ tự Tên bảng Trang 1 Bảng 1.1: Nhóm các tộc người sử dụng tên gọi với âm khởi đầu 28 là “b” 2 Bảng 1.2: Nhóm các tộc người sử dụng tên gọi với âm khởi 29 đầu khác “b” 3 Bảng 1.3: Cách viết tên đàn “broh” trong các tài liệu 29 4 Bảng 3.1: Tổng hợp kích thước đàn broh 96 5 Bảng 3.2: Cách lên dây buông đàn broh 97 6 Bảng 3.3: Cấu trúc núm bấm và hàng âm đàn broh 98 7 Bảng 3.4: Các tư thế diễn tấu đàn broh 99 8 Bảng 3.5: Phương pháp ngón gảy tay phải 100 9 Bảng 3.6: Phương pháp ngón bấm tay trái 101 10 Bảng 3.7: So sánh đàn broh Êđê với ba nhạc khí đồng dạng 109 bên ngoài Trường Sơn - Tây Nguyên 11 Bảng 4.1: Kết quả khảo sát về đàn broh Êđê 127 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Broh là một loại nhạc cụ dân gian, gắn bó mật thiết với đời sống văn hoá tinh thần của người Êđê và nhiều tộc người khác ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên trong xã hội cổ truyền.

Loại nhạc khí này hội tụ nhiều nét văn hoá bản địa đặc sắc, lâu đời, nhưng chưa được giới nghiên cứu quan tâm đúng mức. Đến nay, chưa có công trình chuyên khảo nào về đàn broh một cách đầy đủ, nhất là dưới góc độ văn hóa học. Nét đặc sắc của broh thể hiện từ hình dạng, cấu trúc cây đàn cho đến các yếu tố về kĩ thuật nhạc cụ, đặc điểm âm nhạc. Kết quả khảo sát hiện nay cho hay, ở Việt Nam có trên một chục tộc người sử dụng loại nhạc cụ này.

Đây cũng là một nét đặc sắc nữa của cây đàn broh, bởi ít có loại nhạc cụ dân gian của dân tộc thiểu số nào lại phổ biến ở nhiều tộc người đến như vậy. Và hơn thế nữa, ở một số quốc gia lân cận cũng thấy sử dụng loại nhạc cụ đồng dạng với đàn broh. Trong khi đó, đàn broh của người Êđê có những nét riêng biệt nhất định, thể hiện qua cách khai thác nhạc cụ, cách thức diễn tấu, ngôn ngữ âm nhạc. Trước kia, đàn broh được người dân nhiều lứa tuổi sử dụng khá phổ biến trong đời sống văn hóa dân gian của các cư dân bản địa Trường Sơn - Tây Nguyên nói chung, của người Êđê nói riêng.

Ngày nay, so với nhiều nhạc cụ dân gian khác ở khu vực này như cồng chiêng, đàn t’rưng, đàn goong, klong pút, ki pă., đàn broh ít gặp hơn và ngày càng ít xuất hiện trong đời sống, nó đã và đang bị lãng quên, thậm chí có nguy cơ thất truyền theo thời gian. Về phương diện văn hóa học và dưới góc độ nghiên cứu văn hóa dân gian, loại nhạc cụ này có vị trí, vai trò, chức năng và giá trị thế nào trong đời 2 sống văn hóa của cộng đồng cư dân sử dụng nó? Tại sao cây đàn broh lại bị mai một và lãng quên? Đàn broh đang sống như thế nào trong đời sống đương đại?. Những vấn đề vừa đặt ra cần được tìm hiểu cụ thể, đầy đủ, sâu sắc, để có thể giúp bảo tồn và phát huy đúng đắn một di sản văn hóa trong xã hội ngày nay. Tìm hiểu kĩ về đàn broh của người Êđê cũng là tiền đề hay cơ sở để mở rộng hiểu biết về loại nhạc khí này ở cả những cư dân khác.

Từ những nhận thức như trên, chúng tôi thực hiện luận án này, nghiên cứu để hiểu rõ về giá trị văn hóa và những đặc điểm của đàn broh Êđê, chỉ ra nguyên nhân của sự biến đổi đàn broh cùng thực trạng suy vi của nó, đồng thời đề xuất giải pháp nhằm góp phần bảo tồn và phát huy một thành tố đáng chú ý trong di sản văn hóa vùng Trường Sơn - Tây Nguyên. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là tìm hiểu một cách toàn diện về đàn broh của người Êđê. Thông qua việc nghiên cứu cấu trúc hình thức, tính năng nhạc cụ và âm nhạc của cây đàn broh, luận án cung cấp những hiểu biết để cố gắng làm rõ vai trò, chức năng và ý nghĩa văn hóa của đàn broh trong đời sống âm nhạc nói riêng và đời sống văn hóa nói chung của người Êđê, cũng như chỉ ra nguyên nhân dẫn đến tình trạng nhạc cụ này bị lãng quên dần trong cộng đồng người Êđê và các dân tộc khác ở Tây Nguyên.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng hợp, xử lí các nguồn tài liệu đã sưu tầm được, nhất là tư liệu điền dã qua tìm hiểu trên thực địa. - Nghiên cứu các đặc điểm cấu tạo và âm nhạc của đàn broh Êđê, nhằm làm rõ vai trò, chức năng, giá trị văn hóa vốn có của nó trong đời sống ở vùng người Êđê. 3 - Nhìn nhận những giá trị của đàn broh Êđê, đề xuất ý kiến về bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá của loại nhạc khí cổ truyền này trong đời sống người Êđê cũng như trong xã hội đương đại nói chung. Đối tượng, địa bàn và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu đàn broh của người Êđê, cụ thể là về các khía cạnh văn hóa, nghệ thuật và âm nhạc của loại nhạc cụ này. Bên cạnh đó, trong chừng mực nhất định, luận án cũng mở rộng tìm hiểu những điểm tương đồng, khác biệt giữa đàn broh Êđê với đàn broh của một số tộc người khác ở khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên và nhạc cụ đồng dạng ở một số quốc gia lân cận. Địa bàn và phạm vi nghiên cứu Về thời gian: Luận án nghiên cứu về đàn broh trong đời sống văn hóa tinh thần người Êđê trong quá khứ cũng như hiện tại, để thấy được quá trình tồn tại và biến đổi của nó. Về không gian: Luận án nghiên cứu chủ yếu ở một số địa bàn người Êđê sinh sống tại tỉnh Đắk Lắk, đó là những nơi còn quan sát được đàn broh nhiều hơn ở nơi khác, như: buôn Ea Khit ở huyện Chư Kuin; xã Ea Yông ở huyện Krông Pắk; buôn Ako Dhong (Ko Thông) và buôn Ko Siêr ở TP Buôn Ma Thuột.

Chúng tôi cũng khảo sát thêm ở một bộ phận người Êđê cư trú tại các tỉnh Đắk Nông, Phú Yên, Khánh Hòa. Ngoài ra, đàn broh hoặc nhạc cụ đồng dạng của một số tộc người khác và một số quốc gia khác cũng được xem xét từ các nguồn tài liệu chúng tôi tiếp cận được. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4. Phương pháp luận Phương pháp luận ở đây được hiểu là quan điểm nhận thức, quan điểm tiếp cận đối tượng nghiên cứu.

Trong luận án này, đối tượng nghiên cứu là 4 một loại nhạc cụ dân gian ít được biết tới của một dân tộc thiểu số, ở một vùng văn hóa đặc sắc của đất nước ta là Tây Nguyên. Do đó, phương pháp luận được xác định trong luận án là tiếp cận nghiên cứu văn hóa, coi đàn broh như một hiện vật, một công cụ thực hành văn hóa trong đời sống tinh thần của người Êđê. Trong đó, chú trọng một số cách tiếp cận nghiên cứu cụ thể: 1- Dưới góc độ không gian, khảo sát trong mối tương quan với điều kiện địa lí, môi trường tự nhiên, tìm hiểu mối liên hệ với môi trường sống, các yếu tố tác động đến sự lựa chọn chất liệu chế tác đàn broh và cách thức ứng xử của người Êđê đối với broh. 2- Dưới góc độ loại hình, nghiên cứu những yếu tố liên quan đến sự nảy sinh và phát triển đàn broh cũng như âm nhạc của nó, làm cơ sở để chỉ ra đặc điểm nhạc cụ, đặc điểm âm nhạc, ý nghĩa văn hóa của đàn broh Êđê; nhận biết những nét tương đồng và dị biệt giữa broh Êđê với broh và nhạc cụ đồng dạng ở những dân tộc khác.

3- Dưới góc độ lí luận, nghiên cứu và chỉ ra chức năng văn hóa, sự giao lưu và tiếp biến văn hóa, xu hướng biến đổi có tác động đến đàn broh từ trước đến nay và trong tương lai. Như đã xác định, luận án tiếp cận dưới góc nhìn văn hóa học, ngành văn hóa dân gian, do đó cần đến phương pháp nghiên cứu văn hóa học.