Luận án tiến sĩ: Ma thuật trong đời sống văn hóa người Thái tỉnh Sơn La - Đỗ Thị Thu Hà

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THỊ THU HÀ MA THUẬT TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA NGƢỜI THÁI TỈNH SƠN LA LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI - 2021 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỖ THỊ THU HÀ MA THUẬT TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA NGƢỜI THÁI TỈNH SƠN LA Ngành: Văn hóa học Mã số: 9.40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. VŨ HỒNG THUẬT HÀ NỘI - 2021 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sỹ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn của ngƣời hƣớng dẫn khoa học, chƣa từng đƣợc công bố trong các công trình nghiên cứu nào khác. Kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trƣớc đã đƣợc tiếp thu chân thực, cẩn trọng trong luận án. Tác giả luận án Đỗ Thị Thu Hà luan an MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Bảng Danh mục tiếng Thái sử dụng trong luận án MỞ ĐẦU.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Cấu trúc của luận án. 14 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Nghiên cứu về ma thuật trong nhân học. Nghiên cứu về ma thuật trong đời sống văn hóa ở Việt Nam. Nghiên cứu về tôn giáo tín ngƣỡng, ma thuật của ngƣời Thái.

Đánh giá chung và hƣớng gợi mở từ tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan tới đề tài luận án. Ma thuật, đời sống văn hóa và đời sống văn hóa Thái đƣơng đại. Nghiên cứu ma thuật trong bối cảnh đặc thù. Địa bàn nghiên cứu.

Khái lƣợc về lịch sử cƣ trú của ngƣời Thái ở Sơn La. Những vấn đề nổi bật trong đời sống văn hóa của ngƣời Thái ở Sơn La. 40 Tiểu kết Chƣơng 1. 44 Chƣơng 2: MA THUẬT THÁI TRONG HỆ THỐNG VŨ TRỤ QUAN TỘC NGƢỜI.

Sự hiện diện và nguyên cớ của của các hình thức ma thuật trong đời sống Thái. Diện mạo các thực hành ma thuật Thái. Nguyên cớ của các hành vi ma thuật Thái: Phi. Những kiến tạo về phi trong hệ thống vũ trụ quan tộc ngƣời.

Phi: kiến tạo về các tầng bậc mƣờng. Phi: kiến tạo về các dạng thức và đặc tính. Phi: kiến tạo về thuộc tính ngƣời, các trật tự và những chiều tác động. Ngƣời tƣơng tác và điều khiển các phi: thầy mo.

Mo Thái: đa dạng tiểu loại và tính năng. Nghiệp mo: năng lực thiêng và thẩm quyền đƣợc kiến tạo từ các tài liệu phê chuẩn. 69 Tiểu kết Chƣơng 2. 74 Chƣơng 3: MA THUẬT THÁI: DIỆN MẠO NHỮNG THỰC HÀNH TƢƠNG TÁC VỚI PHI.

Ma thuật xác định bất thƣờng, thăm dò phi: Bói toán. Bói que và bói úp ngửa (khuổm hai) bằng thanh tre, đồng xu. Ma thuật xử lý, chế ngự phi: Hành vi, nghi lễ. Ma thuật tƣơng tác với khuân.

Ma thuật tƣơng tác với các loại phi. Ma thuật tƣơng tác với phi: những vấn đề nổi bật. Bói: phƣơng thức tìm kiếm các thông tin từ phi. Tƣơng tác với phi và việc sử dụng hệ thống các vật, hành vi có tính biểu tƣợng.

Ma thuật tƣơng tác với phi: cách thức tùy biến. Tƣơng tác với phi: phép analog Thái và dạng thức "biến thế giới phù hợp với lời". 108 Tiểu kết Chƣơng 3. 117 luan an Chƣơng 4: MA THUẬT THÁI: MỞ RỘNG RANH GIỚI, ĐA CHIỀU TƢƠNG TÁC TRONG XÃ HỘI ĐƢƠNG ĐẠI.

Ma thuật gia cố, gắn kết, tách rời hệ thống hồn vía ngƣời trong những bối cảnh mới. Gia cố hệ thống hồn. Gắn kết, tách rời hệ thống hồn vía. Ma thuật xử lý những bất an có tính hiện sinh.

Tiễn hồn bổ sung, hỏa thiêu gộp. Ứng phó với ma hồn của dân tộc khác. Bùa Thái: đa dạng tình huống sử dụng và nguyên tắc của việc thực hành. Bùa: giải quyết các tình huống tức thời.

Bùa: những nguyên tắc thực hành của thầy mo Thái. Ma thuật, sự thích nghi, các hình thức mới và những lựa chọn mới. Tẳng cảu thật, tẳng cảu giả và những tình huống đối phó. Phái xửa và cơ chế tự kiểm soát.

Sinh nở tại bệnh viện và các hình thức ma thuật mới. Chữa bệnh bằng ma thuật kết hợp khám chữa bệnh tại bệnh viện. Những hình thức và lựa chọn mới trong một số bối cảnh. 150 Tiểu kết Chƣơng 4.

152 Chƣơng 5: NGHIÊN CỨU MA THUẬT TRONG BỐI CẢNH ĐẶC THÙ: NHỮNG VẤN ĐỀ BÀN LUẬN. Tiếp cận ma thuật và vấn đề bối cảnh của những diễn giải. Sự đối sánh ma thuật - khoa học - tôn giáo của nhân học phƣơng Tây và những vấn đề bối cảnh. Bối cảnh của những diễn giải trái chiều trong các nghiên cứu về ma thuật ở Việt Nam.

Bối cảnh tác động và những vấn đề trong diễn giải về ma thuật Thái. Tiếp cận ma thuật Thái trong bối cảnh đặc thù và những khám phá mới về nghĩa. Ma thuật Thái: mê tín hay một phƣơng thức tri nhận và ứng xử với thế giới. Ma thuật Thái: niềm tin thơ ngây hay một phƣơng thức tƣ duy bằng văn hóa.

Ma thuật Thái: lạc hậu hay là một phần của cái hiện đại. Ma thuật Thái: vấn đề về khung phân loại và thuộc tính văn hóa Thái. Thái này là Thái nào: ma thuật và sự đa dạng trong các không gian văn hóa Thái. San lấp các hố ngăn cách: một không gian biệt lập chỉ có trong tƣởng tƣợng.

Soi mình vào hình hài kẻ khác: ma thuật và những định kiến tâm linh về ngƣời Thái. 184 Tiểu kết Chƣơng 5. 188 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 190 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

192 PHỤ LỤC PHỤ LỤC ẢNH luan an BẢNG DANH MỤC TIẾNG THÁI SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN áp khuân tắm hồn ban bản, làng băng quây, che, chắn ca xa vợt xúc cá chan khu vực dành cho nữ giới trong ngôi nhà sàn chảu đin chủ đất chảu nặm chủ nƣớc chảu xửa chủ đất bản, mƣờng (về tâm linh) chom khuân hồn gốc choong quan tài dƣợng bói đẳm/ đăm 1. Tổ tiên đã mất đẳm chuống kang tổ tiên ngụ ở không trung đẳm đoi tổ tiên ngụ tại đất mƣờng trời đẳm kuông hƣỡn tổ tiên ngụ trong nhà đẳm pá heo tổ tiên ngụ tại rừng ma (nơi chôn ngƣời chết) đong khửn lễ cƣới lên đông tu sửa rừng cửa áo, khu rừng thiêng của bản, mƣờng. ha khuân lùng, tìm kiếm hồn hạn khuống hát đối nam nữ hết khoăn làm vía hịak khuân lông tìm hồn lạc hỉnh gác thờ hỉnh một gác thờ ma một của thầy một hỉnh môn gác thờ ma môn/ mun của thầy môn/ mun hỉnh tảy gác thờ ma tảy của mo tảy hịt khong luật bản lệ mƣờng hom khuân gom, tụ hồn hóng/hỏng hóng nơi thờ cúng tổ tiên, ở phía gian bên quản trong clo hóng ngôi nhà sàn khảu mạ bung thóc khớ dây sự sống của mỗi ngƣời luan an khuân/ khoăn hồn, vía khuân hua hồn đầu khuân pai hồn ngọn khƣơi cốc rể gốc lắc bản cột bản lắc ná cột ruộng liên pan nọi Niết Bàn nhỏ liên pan luông Niết Bàn lớn măn/ mằn thổi, niệm chú vào một vật, thông quá đó tác động lên đối tƣợng cần măn me Bảu bà mụ nặn hồn vía con ngƣời, ngụ tại mƣờng trời me Một bà mẹ chủ mƣờng tâm linh (mƣờng Một), chuyên chăm sóc hồn vía con ngƣời minh nền bằng phẳng, điểm tựa của hồn mo (danh từ) ngƣời hành nghề tâm linh nói chung, ngƣời am hiểu luật bản lệ mƣờng. (động từ) cúng mo phi thầy mo trong đám tang mỏ nửng cái ninh đồng (chõ) một tiểu loại thầy cúng Thái chuyên tìm hồn vía lạc, cứu hồn vía bị ma hại bắt giữ bằng cách giao tiếp tại các mƣờng tâm linh hoặc dùng các phép thuật trị ma tà.

một lao thầy cúng nam thờ ma một một nhinh thầy cúng nữ thờ ma một mun/ môn tiểu loại thầy cúng Thái chuyên dùng phép thuật khi cúng trị tà ma. muôn/ muỗn phù chú mƣờng 1. đơn vị cƣ trú tạo lập từ nhiều bản (khoảng 4 bản) 2.