Yếu tố lãng mạn trong hội họa Việt Nam 1945-1975 về chiến tranh cách mạng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Nông Tiến Dũng YẾU TỐ LÃNG MẠN TRONG HỘI HỌA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9210101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS Nguyễn Văn Dƣơng Hà Nội - 2020 luan an i Lời cam đoan Tôi xin cam đoan bản luận án tiến sĩ Yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng là công trình do tôi nghiên cứu, thực hiện. Những vấn đề nghiên cứu cùng những ý kiến tham khảo, tƣ liệu đều có chú thích nguồn đầy đủ. Tôi xin chịu trách nhiệm về những nội dung trong luận án.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Tác giả luận án luan an ii DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT CTCM : Chiến tranh cách mạng ĐH : Đại học H : Hình NCS : Nghiên cứu sinh Nxb : Nhà xuất bản tr : trang YTLM : Yếu tố lãng mạn luan an iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. 01 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT HỘI HỌA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945-1975 VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Giới thuyết yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa về đề tài chiến tranh cách mạng.

Cơ sở lý thuyết và luận điểm vận dụng trong luận án. Khái quát hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng. Nhân tố hình thành yếu tố lãng mạn trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng. 51 Chƣơng 2: BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ LÃNG MẠN TRONG TÁC PHẨM HỘI HỌA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG.

Yếu tố lãng mạn biểu hiện qua nội dung tác phẩm. Đề tài tình quân dân. Đề tài ngƣời chiến sĩ trên đƣờng ra trận. Đề tài sinh hoạt của ngƣời chiến sĩ.

Yếu tố lãng mạn biểu hiện qua hình thức nghệ thuật. Không gian nghệ thuật. 107 Chƣơng 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT CỦA CÁC TÁC PHẨM HỘI HỌA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 VỀ ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH CÁCH MẠNG CÓ YẾU TỐ LÃNG MẠN. Đặc điểm nghệ thuật của các tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng có yếu tố lãng mạn.

Giá trị nghệ thuật của các tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng có yếu tố lãng mạn. 152 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 156 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 169 luan an 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài 1. Lịch sử dân tộc Việt Nam gắn liền với lịch sử dựng nƣớc và giữ nƣớc. Thời đại Hồ Chí Minh đã viết tiếp trang sử hào hùng ấy bằng chiến thắng vang dội, đánh bại hai cƣờng quốc hùng mạnh nhất thế giới, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc. Đóng góp chung cho thành công ấy, phải kể đến vai trò của hội họa phản ánh đề tài chiến tranh cách mạng (CTCM) giai đoạn 1945 - 1975.

Trong đó, nổi bật là yếu tố lãng mạn (YTLM) thể hiện ở cả nội dung và hình thức biểu đạt của tác phẩm. Có thể khẳng định, CTCM là mảng đề tài xuyên suốt trong hầu hết lĩnh vực nghệ thuật ở Việt Nam, từ văn học, thi ca, sân khấu, điện ảnh cho đến mỹ thuật tạo hình. Đề tài CTCM đã làm nên những đỉnh cao nghệ thuật, đặc biệt là hội họa, gắn với nhiều tên tuổi lớn trong lịch sử Mỹ thuật hiện đại, mang đậm giá trị lịch sử, tƣ tƣởng và văn hóa dân tộc. Ở đó, YTLM biểu hiện trong tác phẩm hội họa rất rõ nét.

Phải chăng, YTLM góp phần tạo nên một tinh thần lạc quan, lý tƣởng hóa hiện thực, tin tƣởng vào thắng lợi của cuộc cách mạng? YTLM đã chắp cánh cho ý tƣởng nghệ thuật thăng hoa, hƣớng con ngƣời sống có giá trị nhân văn? Vậy đặc trƣng về tạo hình, ý nghĩa, vai trò của YTLM trong hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 phản ánh CTCM nhƣ thế nào? Có ảnh hƣởng đến sáng tác hiện nay ra sao? 1. Qua khảo sát tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 có thể thấy, những tác phẩm phản ánh CTCM có số lƣợng lớn với sự phong phú, đa dạng về chủ đề và chất liệu sáng tác, nhƣng đều có chung một phƣơng pháp thể hiện: Phƣơng pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa - đây là giai đoạn minh chứng cho một thể loại tranh hiện thực xã hội mang đặc điểm văn hóa, thẩm mĩ riêng của Việt Nam. Nền mỹ thuật của các nƣớc trên thế giới, đặc biệt là châu Âu, đề tài CTCM thƣờng đƣợc diễn tả một cách khốc liệt, trực diện, thì trong mỹ thuật Việt Nam hầu hết đƣợc đề cập một cách gián tiếp, nhẹ nhàng, lãng mạn từ tên gọi tác phẩm cho đến hình thức biểu hiện. Lối nhìn này đã làm lãng mạn hóa sự khốc liệt của chiến luan an 2 tranh trong hội họa Việt Nam.

Vậy, do tâm lý, truyền thống hay do văn hóa của ngƣời Việt? Đó là những vấn đề không dễ dàng phân giải nhƣng lại đầy lý thú. Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc nghiên cứu, đánh giá giá trị thẩm mĩ của YTLM trong các tác phẩm hội họa cũng nhƣ khẳng định phong cách mỹ thuật phản ánh CTCM giai đoạn 1945 - 1975 đang trở nên cấp thiết. Vì vậy, nghiên cứu YTLM trong hội họa về đề tài CTCM Việt Nam dƣới góc nhìn mỹ thuật học là cần thiết để đƣa ra những nhìn nhận, đánh giá khoa học về biểu hiện của YTLM đã làm nên giá trị riêng ở nội dung, hình thức nghệ thuật cũng nhƣ thể hiện tinh thần chung của ngƣời họa sĩ, chiến sĩ, quần chúng nhân dân giai đoạn 1945 - 1975. Tuy nhiên cho đến nay chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu, hệ thống vấn đề này, do đó luận án đã chọn hƣớng nghiên cứu phân tích, đánh giá, chỉ ra những đặc điểm tạo hình của YTLM cách mạng trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 làm nội dung chính của đề tài.

Là một họa sĩ chuyên sáng tác về đề tài lịch sử, CTCM, quan trọng hơn là sự yêu thích khát khao tìm hiểu đề tài này để tích lũy một số kiến thức nhất định, cùng những nhận thức và nhu cầu cấp bách của tình hình nghiên cứu hiện nay đã thôi thúc nghiên cứu sinh (NCS) chọn nghiên cứu luận án: Yếu tố lãng mạn trong hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài chiến tranh cách mạng. Mục đích nghiên cứu 2. Mục đích tổng quát Mục đích chính của luận án là phân tích, chứng minh, tìm ra đặc điểm nghệ thuật, đánh giá giá trị nghệ thuật và lý giải về vai trò, ý nghĩa văn hóa, lịch sử của YTLM trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM qua nội dung và hình thức nghệ thuật. Mục đích cụ thể Tổng hợp, phân tích các luận điểm, khái niệm liên quan đến lãng mạn để xây dựng khái niệm YTLM trong tác phẩm hội họa về đề tài CTCM.

Sử dụng, kết hợp các tài liệu khoa học để tìm hiểu bối cảnh lịch sử, nhân tố hình thành YTLM trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM. luan an 3 Nghiên cứu biểu hiện của YTLM trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM qua nội dung và hình thức nghệ thuật. Nhận diện YTLM bằng phƣơng pháp so sách với tác phẩm hội họa ở các giai đoạn khác và một số tác phẩm hội họa Liên Xô cùng thời. Chứng minh giá trị nghệ thuật, văn hóa, lịch sử của YTLM trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM và việc phát huy cách thể hiện này trong tác phẩm hội họa về ngƣời chiến sĩ ở những giai đoạn sau.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu là YTLM biểu hiện ở nội dung và hình thức nghệ thuật trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM, chỉ ra sự hiện diện của YTLM thông qua các yếu tố tạo hình. Nhận định giá trị nghệ thuật, văn hóa, lịch sử cũng nhƣ tinh thần ngƣời họa sĩ, chiến sĩ và nhân dân Việt Nam lúc bấy giờ. Bên cạnh đó luận án đi sâu tìm hiểu ý nghĩa của YTLM ở tác phẩm hội họa giai đoạn 1945 - 1975 trong việc cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân - dân thông qua quá trình bàn luận và phát triển các vấn đề nghiên cứu.

Luận án so sánh YTLM trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 với các giai đoạn khác nhau, khẳng định đặc điểm nghệ thuật của tác phẩm, vai trò của YTLM cách mạng trong hai cuộc chiến tranh chống Pháp và Mĩ. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi thời gian Phạm vi nghiên cứu của luận án là các tác phẩm hội họa tiêu biểu Việt Nam sáng tác ở giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM. Ngoài ra, luận án còn so sánh YTLM trong hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 với một số tác phẩm hội họa giai đoạn trƣớc và sau năm 1945 - 1975. Phạm vi không gian Luận án nghiên cứu các tác phẩm hội họa tiêu biểu Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM, hiện đang đƣợc lƣu giữ tại một số Bảo tàng của Nhà nƣớc, Tƣ nhân và các Nhà sƣu tập trong nƣớc.

Luận án so sánh tác phẩm hội họa Việt luan an 4 Nam với một số tác phẩm hội họa Liên Xô giai đoạn 1945 - 1975 phản ánh CTCM, để nhận diện đặc điểm riêng về nền hội họa phản ánh CTCM Việt Nam. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học Câu hỏi nghiên cứu Nhìn nhận nền hội họa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 về đề tài CTCM cho thấy, đại đa số các tác phẩm đều thể hiện YTLM, điều này ít có ở các tác phẩm hội họa vẽ cùng đề tài trên thế giới, vậy do nguyên nhân, mục đích gì? Làm thế nào để nhận diện YTLM trong tác phẩm hội họa Việt Nam giai đoạn này cũng nhƣ vai trò, ý nghĩa của nó trong lịch sử mỹ thuật, lịch sử CTCM? Còn đƣợc sáng tác trong những tác phẩm hội họa vẽ về ngƣời chiến sĩ ngày nay không?