Luận án TS: Nghệ thuật tạo hình tranh thờ Sán Chay (Cao Lan) tại Tuyên Quang

Lý do chọn đề tài - Lý do thực tiễn: Tranh thờ và tranh Tết là hai dòng tranh dân gian đã có từ xa xưa ở Việt Nam. Tranh thờ có nhiều giá trị nghệ thuật, giá trị nhân văn và được lưu truyền, thực hành thường xuyên trong đời sống cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam. Tranh thờ “sống” trong tín ngưỡng của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng núi, cho thấy h ệ t ư t ưởng, quan ni ệm v ề vũ trụ, nhân sinh, gắn liền với những vị thần. Cũng như dân tộc Kinh, Tày, Dao… tranh thờ là một đồ thờ không thể thiếu trong đời sống tín ng ưỡng của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Những bộ tranh thờ không chỉ chứa đựng trong đó đời sống tâm linh, quan niệm thẩm mỹ mà còn thể hiện nhiều giá trị nghệ thuật độc đáo, trở thành một gam màu đặc sắc trong không gian nghệ thuật của người Sán Chay (nhóm Cao Lan). Tuy nhiên cho đến nay, việc nghiên cứu nghệ thuật tranh th ờ c ủa ng ười Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở Tuyên Quang dưới góc độ mỹ thuật h ọc v ẫn chưa được quan tâm đầy đủ. Do đó việc nghiên cứu cụ thể, chi tiết, có h ệ thống về tranh thờ để làm sáng rõ những đặc trưng t ạo nên phong cách nghệ thuật của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang là cần thiết. - Lý do khoa học: Nghệ thuật dân gian các dân tộc thiểu số ở Việt Nam đã được đề cập trong một số công trình, bài viết của các tác gi ả thu ộc nhiều chuyên ngành khác nhau. Tuy nhiên, vấn đề nghệ thuật tạo hình dân gian của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang vẫn chưa được khai thác. Do đó NCS mong muốn đi sâu nghiên cứu, tìm lời giải thỏa đáng cho những “ẩn số” về nghệ thuật tạo hình dân gian và tìm ra các đặc trưng, giá trị nghệ thuật của tranh thờ người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. 1 Nghiên cứu nghệ thuật tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang từ góc nhìn lý luận và lịch sử mỹ thuật sẽ tiếp cận nhiều nhất có thể những vấn đề về mỹ thuật nói chung và giá tr ị ngh ệ thuật tạo hình dân gian nói riêng. Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu tranh thờ của ng ười Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang sẽ giúp NCS có đ ược v ốn ki ến thức khoa học chuyên sâu về lĩnh vực lý luận và lịch sử mỹ thuật, đặc biệt là nghệ thuật tạo hình dân gian ở Việt Nam nói chung và ngh ệ thu ật dân gian các dân tộc thiếu số nói riêng. Từ đó đúc k ết nh ững kinh nghi ệm, bài học cần thiết, nâng cao khả năng tư duy độc lập và tích lũy kiến th ức cho những nghiên cứu tiếp theo. Từ những lý do trên, NCS nhận thức rằng: Nghiên cứu ngh ệ thu ật tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang trên góc độ mỹ thuật học, luận án hướng tới tiếp cận nghệ thuật tạo hình dân gian của người Sán Chay (nhóm Cao Lan). Kết quả nghiên cứu m ới c ủa luận án sẽ góp phần làm phong phú thêm tư liệu về mỹ thuật dân gian, đặc biệt là hội họa các dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc. Chính vì vậy, NCS đã chọn đề tài: Nghệ thuật tạo hình tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang cho luận án của mình. Qua nghiên cứu, góp phần nhận diện nghệ thuật tạo hình dân gian, bảo tồn và phát huy các giá tr ị nghệ thuật tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang trong đời sống đương đại. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu tiến trình lưu truyền, cách thức sử dụng, nghệ thuật tạo hình dân gian được biểu đạt trong tranh thờ của ng ười Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Nhận diện đặc trưng, giá tr ị ngh ệ thu ật và 2 các xu hướng biến đổi nghệ thuật tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Từ đó có cơ sở để lưu giữ, bảo tồn hệ thống tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nêu trên, các nhiệm vụ chính đặt ra như sau: - Tổng hợp, thu thập tư liệu, tài liệu có liên quan đến tranh th ờ c ủa người Sán Chay (nhóm Cao Lan) trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. - Nhận diện nghệ thuật tạo hình dân gian của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) được diễn đạt biểu hiện thông qua các bộ tranh th ờ. Nh ận di ện bản sắc mỹ thuật dân gian của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) trên đ ịa bàn tỉnh Tuyên Quang trong tương quan với các dòng tranh dân gian khác. - Đánh giá đặc trưng, giá trị nghệ thuật và những xu hướng biến đổi nghệ thuật tạo hình trong tranh thờ dân gian của ng ười Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là nghệ thuật tạo hình tranh th ờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Phạm vi nghiên cứu - Về không gian Phạm vi khảo sát, đề tài tập trung khảo sát chủ yếu trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang. Cụ thể phạm vi nghiên cứu như sau: huyện Hàm Yên, huyện Yên Sơn, huyện Sơn Dương và thành phố Tuyên Quang. Có thể được mở rộng trong thao tác so sánh, đối chiếu với tranh thờ của nh ững dân t ộc khác, khảo sát tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở các đ ịa phương lân cận như tỉnh Phú Thọ, tỉnh Thái Nguyên… 3 - Về thời gian Các bộ tranh thờ cũ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở t ỉnh Tuyên Quang có niên đại từ cuối TK XIX, đầu TK XX. Các bộ tranh thờ mới vẽ từ năm 2000 đến nay. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu 4. Câu hỏi nghiên cứu 1. Tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang được lưu truyền, sử dụng như thế nào? 2. Nghệ thuật tạo hình dân gian của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) được biểu đạt ra sao qua các lớp nhân vật thần linh? 3. Đặc trưng, giá trị nghệ thuật và xu hướng biến đổi nghệ thuật tạo hình tranh thờ người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở t ỉnh Tuyên Quang hi ện nay? 4. Giả thuyết nghiên cứu 4. Giả thuyết 1 Tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang được lưu truyền qua nhiều thế hệ trong cộng đồng và sử dụng th ường xuyên trong hoạt động tín ngưỡng. Hệ thống tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) với các bộ tranh chính, phụ có tên gọi và mục đích sử dụng khác nhau. Cách xếp đặt, trưng bày từng bộ tranh, b ức tranh th ờ trong từng nghi lễ thờ cúng đã tạo nên nét riêng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Giả thuyết 2 Các yếu tố tạo hình được diễn đạt biểu hiện trong tranh th ờ c ủa người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang (bố c ục, hình m ảng, màu sắc, đường nét, tổ chức không gian) để thiết lập chặt chẽ hình ảnh các 4 nhân vật thần linh. Trong tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) diễn tả nhiều lớp nhân vật, nhiều tầng hình ảnh, nhiều không gian. Gi ữa tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang v ới tranh thờ người người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở các địa phương ti ếp giáp và với tranh thờ của các dân tộc khác ở Tuyên Quang có những tương đồng và sự khác biệt nhất định. Giả thuyết 3 Đặc trưng tạo nên phong cách nghệ thuật tạo hình tranh th ờ c ủa người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Giá trị ngh ệ thu ật chứa đựng những thông điệp nhân văn xuyên suốt trong những tác phẩm tranh thờ của người người Sán Chay (nhóm Cao Lan). Tr ải qua ti ến trình lưu truyền, sáng tạo dân gian đã tạo nên những xu hướng biến đổi về nghệ thuật tạo hình: các công đoạn vẽ tranh và hình th ức bi ểu đ ạt trong tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Phương pháp nghiên cứu - Phương pháp điền dã Thực hiện điền dã trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang, tiếp c ận đ ối tượng nghiên cứu nhằm thu thập thông tin, tìm kiếm tư liệu, hiện vật. NCS tập trung điền dã sâu khu vực người Sán Chay (nhóm Cao Lan) sinh s ống, trực tiếp tham dự các sinh hoạt tín ngưỡng, tìm hiểu quá trình sáng t ạo tranh thờ của các họa công để có được góc nhìn chân th ực, toàn c ảnh v ề đối tượng nghiên cứu. Phỏng vấn các cá nhân, nhà s ưu t ập, nhà nghiên cứu, họa sỹ, nghệ nhân đã và đang lưu giữ tranh thờ của người người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở Tuyên Quang. Đi sâu quan sát, ph ỏng v ấn v ới ba mục tiêu cụ thể: Một là, quan sát thực địa (địa bàn nghiên cứu) làm cơ sở tiếp cận tư liệu có liên quan đến đối tượng nghiên cứu. Quan sát trực tiếp và gián tiếp 5 đối tượng nghiên cứu. Sử dụng linh hoạt hình thức quan sát công khai và bí mật để có góc nhìn đa chiều về nền nghệ thuật dân gian, các quan niệm thẩm mỹ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Hai là, phỏng vấn (cá nhân, nhóm) để hiểu rõ hơn nguồn gốc, quan niệm thẩm mỹ dân gian của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. Đối tượng phỏng vấn tập trung vào người người Sán Chay (nhóm Cao Lan) cư trú tại các huyện: Yên Sơn, Sơn D ương và thành ph ố Tuyên Quang. Ba là, phỏng vấn sâu các thầy Tào, họa công đang lưu gi ữ tranh th ờ của Sán Chay (nhóm Cao Lan), khai thác các v ấn đ ề có liên quan đ ến h ội họa dân gian. Tìm kiếm những thông tin về hoạt động lưu truyền, các công đoạn vẽ tranh và cách thức sử dụng tranh thờ của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang. - Phương pháp nghiên cứu nghệ thuật học Phương pháp chính được sử dụng trong luận án là phương pháp nghiên cứu nghệ thuật học. Từ các nguồn tư liệu điền dã, luận án đi sâu phân tích nghệ thuật tạo hình dân gian trong từng bộ tranh, bức tranh của người Sán Chay (nhóm Cao Lan) ở tỉnh Tuyên Quang.