Quyền tiếp cận công lý trong pháp luật việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HOÀNG THỊ BÍCH NGỌC QUYÒN TIÕP CËN C¤NG Lý TRONG PH¸P LUËT VIÖT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HOÀNG THỊ BÍCH NGỌC QUYÒN TIÕP CËN C¤NG Lý TRONG PH¸P LUËT VIÖT NAM Chuyên ngành: Luật hiến pháp và Luật hành chính Mã số: 9380101.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS VŨ CÔNG GIAO HÀ NỘI - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi. Các tài liệu và số liệu sử dụng trong luận án đều được trích dẫn rõ ràng. Các kết luận khoa học trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào. Hà Nội, ngày.

năm 2023 TÁC GIẢ LUẬN ÁN HOÀNG THỊ BÍCH NGỌC LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện luận án, tôi đã nhận đƣợc rất nhiều sự động viên, khuyến khích, chia sẻ và tạo điều kiện giúp đỡ nhiệt tình của các cấp lãnh đạo Trƣờng Đại học Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, lãnh đạo và đồng nghiệp tại Trƣờng Đại học Vinh & Trƣờng Đại học Kiểm sát Hà Nội, các thầy giáo, cô giáo, bạn bè và đại gia đình của tôi. Tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo của Khoa Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Phòng Quản lý Đào tạo và Công tác chính trị HSSV, Phòng Quản lý khoa học & Hợp tác phát triển; và các thầy giáo, cô giáo đã trực tiếp hay không trực tiếp giảng dạy tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu luận án tiến sĩ tại Trƣờng Đại học Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội. Từ sâu thẳm trong trái tim tôi, tôi đặc biệt bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Vũ Công Giao – ngƣời thầy đã trực tiếp hƣớng dẫn, tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong quãng thời gian học tập và nghiên cứu luận án.

Tôi thật sự cảm thấy biết ơn khi tôi có cơ hội để đƣợc gặp thầy, đƣợc thầy hƣớng dẫn và làm việc cùng với thầy trong suốt thời gian qua. Cuối cùng, tôi nghĩ rằng, lời cảm ơn không thể thể hiện hết đƣợc sự biết ơn và tình cảm mà tôi dành cho đại gia đình của tôi. Tôi quả là một ngƣời may mắn khi tôi có gia đình luôn che chở và đồng hành, gia đình cho tôi một nền tảng vững chắc về mọi mặt để tôi có thể yên tâm làm những điều mình mong muốn và hoàn thành những ƣớc mơ của tuổi trẻ. Tôi chân thành cảm ơn và vô cùng biết ơn! MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục Danh mục các từ viết tắt Danh mục các bảng, biểu đồ và sơ đồ MỞ ĐẦU.

1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu trên thế giới. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

Giả thuyết khoa học, câu hỏi nghiên cứu. 34 TỔNG KẾT CHƢƠNG 1. 36 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ VÀ PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ. Những vấn đề lý luận về quyền tiếp cận công lý.

Những vấn đề lý luận về pháp luật về quyền tiếp cận công lý. Quyền tiếp cận công lý trong pháp luật quốc tế, pháp luật của một số quốc gia và các yêu cầu, giá trị tham khảo cho Việt Nam. 66 TỔNG KẾT CHƢƠNG 2.80 CHƢƠNG 3: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM. Khái quát sự phát triển của tƣ tƣởng và quy định về quyền tiếp cận công lý trong pháp luật Việt Nam thời hiện đại.

Khuôn khổ pháp luật hiện hành về quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam. Thực trạng thi hành và những vấn đề đặt ra với việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về quyền tiếp cận công lý. Đánh giá chung thực trạng thi hành pháp luật về bảo đảm quyền tiếp cận công lý. 147 TỔNG KẾT CHƢƠNG 3.

151 CHƢƠNG 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BẢO ĐẢM QUYỀN TIẾP CẬN CÔNG LÝ Ở VIỆT NAM. Quan điểm hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam. Giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam. 156 TỔNG KẾT CHƢƠNG 4.

188 KẾT LUẬN CHUNG. 189 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 191 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 193 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ACLRC Trung tâm nghiên cứu tự do dân sự Alberta Alberta Civil Liberties Research Centre (cần dịch ra tiếng Việt) ACHPR Hiến chƣơng châu Phi về quyền con ngƣời (African Charter on Human and People‟s Rights) ACHR Công ƣớc Hoa Kỳ về quyền con ngƣời (American Convention on Human Rights) BCA Bộ Công an BLDS Bộ luật Dân sự BLHS Bộ luật Hình sự BLTTDS Bộ luật Tố tụng dân sự BLTTHS Bộ luật Tố tụng hình sự BQP Bộ Quốc phòng CCB Cựu chiến binh CECODES Trung tâm nghiên cứu phát triển hỗ trợ cộng đồng (Centre for Community Support Development Studies) CEDAW Công ƣớc về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ (The Convention on the Elimination of all Forms of Discrimination Against Women) CQĐT Cơ quan điều tra CQQLTHADS Cơ quan Quản lý thi hành án dân sự CQQLTHAHS Cơ quan Quản lý thi hành án hình sự CQTHADS Cơ quan Thi hành án dân sự CQTHAHS Cơ quan Thi hành án hình sự CRC Công ƣớc của Liên hợp quốc về quyền trẻ em (UN Convention on the Rights of the Child) ECHR Công ƣớc Châu Âu về Quyền con ngƣời (European Convention on Human Rights) EHRC Ủy ban Bình đẳng và Quyền con ngƣời (Equality and Human Rights Commission) ENCJ Mạng lƣới các Hội đồng Tƣ pháp Châu Âu (European Network of Councils for the Judiciary) EU Liên minh Châu Âu (European Union) EU JULE Dự án Tăng cƣờng pháp luật và tƣ pháp tại Việt Nam (The EU Justice and Legal Empowerment Programme in Viet Nam) EUCFR Hiến chƣơng các Quyền cơ bản của Liên minh Châu Âu (EU Charter of Fundamental Rights) HĐXX Hội đồng xét xử HĐND Hội đồng Nhân dân LGBT LGBT là các chữ cái viết tắt của Lesbian (đồng tính luyến ái nữ), Gay (đồng tính luyến ái nam), Bisexual (song tính luyến ái), Transgender (chuyển giới) (Lesbian-Gay-Bisexual-Transgender) LHQ Liên Hợp Quốc (United Nations) MTTQVN Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ODA Nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (Official Development Assistance) OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (Organisation for Economic Cooperation and Development) OGP Quan hệ Chính phủ mở toàn cầu (Open Government Partnership Global) PBGDPL Phổ biến, giáo dục pháp luật SDGs Các Mục tiêu Phát triển Bền vững Sustainable Development Goals TAND Tòa án nhân dân TANDTC Tòa án nhân dân tối cao TGPL Trợ giúp pháp lý THADS Thi hành án dân sự THAHC Thi hành án hành chính THAHS Thi hành án hình sự TTLT Thông tƣ liên tịch UBTP Ủy ban Tƣ pháp UBTVQH Ủy ban Thƣờng vụ Quốc hội UDHR Tuyên ngôn quốc tế về nhân quyền (Universal Declaration of Human Rights) UN WOMEN Cơ quan Liên Hợp Quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women) UNDP Chƣơng trình Phát triển Liên Hợp Quốc (United Nations Development Programmes) UNECE Ủy ban kinh tế Liên Hợp Quốc về Châu Âu (United Nations Economic Commission for Europe) UNICEF Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (United Nations International Children's Emergency Fund) UNODC Văn phòng Liên Hợp Quốc về chống Ma túy và Tội phạm (United Nations Office on Drugs and Crime) VKS Viện kiểm sát VKSND Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao VQA Vƣơng quốc Anh WJP Dự án Công lý thế giới (World Justice Project) XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Số hiệu Tên bảng Trang Bảng 2.1 Chi tiết những hoạt động và chủ thể tham gia bảo đảm quyền tiếp cận công lý 48 Bảng 3.1 Khung khổ pháp luật ghi nhận quyền tiếp cận công lý ở Việt Nam 86 Bảng 3.2 Pháp luật hiện hành về các hình thức hòa giải ở Việt Nam 95 Bảng 3.3 Vai trò bảo đảm quyền tiếp cận công lý của các cơ quan thi hành án hình sự 97 Bảng 3.4 Vai trò bảo đảm quyền tiếp cận công lý của các cơ quan thi hành án dân sự 100 Bảng 3.5 Khung khổ pháp luật hiện hành về trợ giúp pháp lý của Việt Nam 108 Số hiệu Tên sơ đồ Trang Sơ đồ 2.1 Những hoạt động và điều kiện để bảo đảm quyền tiếp cận công lý 48 Số hiệu Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 2.1 Bảng số liệu Chỉ số pháp quyền thuộc Dự án Công lý Thế giới năm 2022 của 5 quốc gia 70 Biểu đồ 3.1 Kết quả khảo sát của câu hỏi số 8 trong bảng câu hỏi khảo sát ở Phụ lục 1 114 Biểu đồ 3.2 Kết quả khảo sát của câu hỏi số 5 trong bảng câu hỏi khảo sát ở Phụ lục 1 142 Biểu đồ 3.3 Kết quả khảo sát của câu hỏi số 11 trong bảng câu hỏi khảo sát ở Phụ lục 1 142 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Công lý và đấu tranh cho quyền đƣợc tiếp cận công lý là hai vấn đề đặt ra từ lâu trong lịch sử phát triển của nhân loại. Trải qua những hình thái kinh tế - xã hội khác nhau, đây luôn là những phạm trù thƣờng trực trong ý niệm của loài ngƣời. Cho đến ngày nay, nhận thức phổ biến của nhân loại đó là: công lý là nền tảng cho hòa bình, ổn định và sự phát triển của tất cả các xã hội. Mặc dù vậy, quan niệm về các thuộc tính của công lý ít nhiều vẫn còn có sự khác nhau giữa các quốc gia, dân tộc và cá nhân, do phụ thuộc vào nhiều điều kiện khách quan, chủ quan.

Ở kỷ nguyên hiện đại, tiếp cận công lý không chỉ thuần túy là một mong ƣớc của các cá nhân, mà đã là một quyền con ngƣời cơ bản, là một tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá sự phát triển của một quốc gia, một hệ thống pháp luật. Theo luật nhân quyền quốc tế, các nhà nƣớc đều có nghĩa vụ tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm công lý cho mọi ngƣời dân. Ở Việt Nam, kể từ Đổi mới (1986) đến nay, Đảng và Nhà nƣớc ta đã thấy rõ sự cần thiết của việc bảo đảm công lý nhƣ là một yếu tố nền tảng cho việc xây dựng nhà nƣớc pháp quyền và bảo vệ quyền con ngƣời, quyền công dân.