Nghiên cứu thực trạng và đề xuất đổi mới pháp luật về thu hồi đất bồi thường hỗ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀNỘI ĐÀO TRUNG CHÍNH NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT ĐỔI MỚI PHÁP LUẬT VỀ THU HỒI ĐẤT, BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI HÀ NỘI, NĂM 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI ĐÀO TRUNG CHÍNH NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG VÀ ĐỀ XUẤT ĐỔI MỚI PHÁP LUẬT VỀ THU HỒI ĐẤT, BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI MÃ SỐ: 62 85 01 03 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN THANH TRÀ HÀ NỘI, NĂM 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khác quan và chƣa từng để bảo vệ ở bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Tác giả luận án Đào Trung Chính ii LỜI CẢM ƠN Luận án này đƣợc thực hiện và hoàn thành tại Trƣờng Đại học Nông nghiệp Hà Nội.

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới GS. Đặng Hùng Võ, PGS. Nguyễn Thanh Trà, ngƣời hƣớng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ và định hƣớng giúp tôi trƣởng thành trong công tác nghiên cứu và hoàn thiện luận án. Tôi xin ghi nhận và biết ơn sự giúp đỡ quý báu của tập thể các thầy, cô giáo bộ môn Quản lý đất đai, khoa Quản lý đất đai, Ban Quản lý Đào tạo, Trƣờng Đại học Nông nghiệp Hà Nội đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này.

Luận án này đƣợc thực hiện với sự hỗ trợ của Lãnh đạo, cán bộ, công chức Ủy ban nhân dân các tỉnh, các Sở Tài nguyên và Môi trƣờng, các hộ gia đình trên địa bàn điều tra đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thực hiện, nghiên cứu đề tài. Tôi xin trân trọng cám ơn sự hỗ trợ quý báu đó. Trong thời gian học tập và nghiên cứu, tôi cũng đã nhận đƣợc sự hỗ trợ và giúp đỡ tận tình từ Lãnh đạo Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng, Tổng cục Quản lý đất đai đã tạo điều kiện thuận lợi về thời gian và động viên tinh thần giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin trân trong cám ơn.

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới bạn bè và ngƣời thân đã luôn kịp thời động viên, chia sẻ và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Một lần nữa tôi xin trân trọng cám ơn sự giúp đỡ của các cá nhân và tập thể đã giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Tác giả luận án Đào Trung Chính iii MỤC LỤC Lời cam đoan ii Lời cảm ơn iii Mục lục iv Danh mục các chữ viết tắt vii Danh mục các bảng viii Danh mục các hình x MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục tiêu nghiên cứu 3 3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3 4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 4 5 Những đóng góp mới của luận án 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6 1.1 Khái quát về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 6 1.1 Một số khái niệm 6 1.2 Những yếu tố ảnh hƣởng đến việc thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 13 1.2 Cơ sở lý luận về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 21 1.1 Vai trò của đất đai trong mô hình phát triển KTTT định hƣớng XHCN 21 1.2 Bản chất chế độ sở hữu toàn dân về đất đai ở nƣớc ta 30 1.3 Chính sách phân phối địa tô trong quản lý đất đai theo cơ chế thị trƣờng 31 1.4 Quan hệ lợi ích kinh tế - xã hội giữa Nhà nƣớc, nhà đầu tƣ và ngƣời sử dụng đất trong việc thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 35 1.3 Kinh nghiệm quốc tế về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 37 1.1 Kinh nghiệm về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ của một số quốc gia 37 1.2 Kinh nghiệm của các tổ chức quốc tế 43 iv 1.3 Khả năng áp dụng kinh nghiệm quốc tế để hoàn thiện pháp luật về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ của Việt Nam 45 1.4 Tình hình nghiên cứu về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 47 1.1 Các công trình nghiên cứu của các tác giả, chuyên gia trong nƣớc 47 1.2 Các công trình nghiên cứu của các tác giả, chuyên gia nƣớc ngoài về pháp luật thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 53 1.5 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 57 1.1 Xác định phạm vi áp dụng cơ chế Nhà nƣớc thu hồi đất 57 1.2 Cơ chế tạo quỹ đất sạch theo quy hoạch (thu hồi đất theo quy hoạch) 58 Chƣơng 2 NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 60 2.1 Nội dung nghiên cứu 60 2.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 60 2.2 Đánh giá thực trạng về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 60 2.3 Đề xuất tiếp tục đổi mới quy địnhvề thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 61 2.2 Phƣơng pháp nghiên cứu 61 2.1 Phƣơng pháp tiếp cận đa chiều 61 2.2 Phƣơng pháp tiếp cận hệ thống 62 2.3 Phƣơng pháp điều tra thu thập số liệu, thông tin 62 2.4 Phƣơng pháp phân tích, thống kê, xử lý số liệu, thông tin 63 2.5 Phƣơng pháp chuyên gia 63 2.6 Phƣơng pháp kế thừa và phát triển 64 2.7 Phƣơng pháp phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (SWOT) 64 Chƣơng 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 65 3.1 Quy định của pháp luật về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ tại Việt Nam 65 3.1 Về thu hồi đất 65 3.2 Về bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 71 v 3.3 Quy định pháp luật có liên quan đến thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 79 3.4 Quy định cụ thể về bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ của địa phƣơng 82 3.2 Đánh giá thực trạng thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 83 3.1 Biến động đất đai và tình hình thu hồi đất 83 3.2 Điều tra, đánh giá việc thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ của một số địa phƣơng thuộc địa bàn nghiên cứu 90 3.3 Nhận xét, đánh giá 111 3.3 Đề xuất tiếp tục đổi mới quy định về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 126 3.1 Những thách thức trong sử dụng đất 126 3.2 Quan điểm khoa học về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 130 3.3 Phân tích các đề xuất đổi mới 141 3.4 Đề xuất tiếp tục đổi mới quy định về thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 145 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 148 1 Kết luận 148 2 Đề nghị 150 Danh mục công trình đã công bố của tác giả liên quan đến luận án 151 Tài liệu tham khảo 152 Phụ lục 166 vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tên của chữ viết tắt BĐS Bất động sản CCN Cụm công nghiệp CNH Công nghiệp hóa CSDL Cơ sở dữ liệu DN Doanh nghiệp GCNQSDĐ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất GPMB Giải phóng mặt bằng HĐH Hiện đại hóa KHSDĐ Kế hoạch sử dụng đất KTTT Kinh tế thị trƣờng KCN Khu công nghiệp KCX Khu chế xuất QHSDĐ Quy hoạch sử dụng đất QH Quy hoạch SDĐ Sử dụng đất TĐC Tái định cƣ TBCN Tƣ bản chủ nghĩa TTBĐS Thị trƣờng bất động sản UBND Ủy ban nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa vii DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên bảng Trang 3.1 Biến động sử dụng diện tích đất giai đoạn 2000 – 2010 84 3.2 Biến động sử dụng đất nông nghiệp giai đoạn 2000 - 2010 84 3.3 Biến động diện tích đất phi nông nghiệp giai đoạn 2000 - 2010 86 3.4 Diện tích đất nông nghiệp thu hồi giai đoạn 2006 - 2010 87 3.5 Tổng hợp chung về các hộ gia đình đƣợc điều tra 91 3.6 Tổng hợp chung các doanh nghiệp đƣợc điều tra 92 3.7 Tổng hợp chung các cán bộ địa phƣơng đƣợc điều tra 92 3.8 Ý kiến các hộ dân về phạm vi áp dụng cơ chế thu hồi đất 93 3.9 Ý kiến doanh nghiệp về phạm vi áp dụng cơ chế thu hồi đất 94 3.10 Ý kiến của cán bộ địa phƣơng về phạm vi áp dụng cơ chế thu hồi đất 95 3.11 Ý kiến các Bộ, ngành, UBND cấp tỉnh về áp dụng cơ chế thu hồi đất 96 3.12 Tình hình chuyển đổi đất đai theo QHSDĐ giai đoạn 2001-2010 97 3.13 Ý kiến của các hộ dân về công bố công khai QHSDĐ 98 3.14 Tổng hợp kiến nghị của các hộ dân về đổi mới QHSDĐ 99 3.15 Đánh giá của ngƣời dân về trình tự, thủ tục thu hồi đất 100 3.16 Kiến nghị của doanh nghiệp về trình tự, thủ tục thu hồi đất 101 3.17 Tình hình thành lập các tổ chức phát triển quỹ đất trên cả nƣớc 102 3.18 Tổng hợp đề xuất mô hình tổ chức thực hiện thu hồi đất 103 3.19 Đánh giá của các hộ dân đối với các tổ chức thực hiện thu hồi 104 3.20 Tổng hợp mức độ quan trọng của các nguồn thu nhập trong các hộ gia đình 105 3.21 Hình thức sử dụng tiền bồi thƣờng của các hộ có đất bị thu hồi 106 3.22 Kiến nghị của hộ dân về giá đất bồi thƣờng 107 3.23 Tổng hợp ý kiến của 63 tỉnh, thành phố về giá đất 108 3.24 Kết quả tổng hợp tình hình đào tạo chuyển đổi nghề 109 3.25 Kiến nghị của hộ dân về hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất 110 3.26 Kiến nghị của hộ dân về tái định cƣ 111 viii 3.27 Nhu cầu chuyển đổi đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp đến năm 2020 127 3.28 Diện tích, cơ cấu các loại đất đến năm 2020 128 3.29 Phân tích về cơ chế thu hồi đất 142 3.30 Phân tích về chính sách bồi thƣờng, hỗ trợ, tái định cƣ 144 ix DANH MỤC CÁC HÌNH STT Tên hình Trang 1.1 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam từ năm 2000 đến năm 2010 25 1.2 Chuyển dịch cơ cấu lao động từ năm 2000 đến năm 2010 26 1.