Pháp luật Kiểm soát Tập trung Kinh tế ở Việt Nam - Luận án TS Luật học của Hà Ngọc Anh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP. HỒ CHÍ MINH _________________ HÀ NGỌC ANH PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Chuyên ngành : Luật Kinh tế - Mã số: 62.07 Người hướng dẫn khoa học: 1. PHẠM TRÍ HÙNG 2. NGUYỄN THỊ BÍCH NGỌC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, NĂM 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Kết quả nghiên cứu nêu trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT AEC Cộng đồng kinh tế ASEAN CQCT Cơ quan cạnh tranh EU Liên minh châu Âu HCCT Hạn chế cạnh tranh HĐCT Hội đồng cạnh tranh KTTT Kinh tế thị trường LCT Luật Cạnh tranh OECD Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế PLCT Pháp luật cạnh tranh QLCT Quản lý cạnh tranh TTKT Tập trung kinh tế UNCTAD Diễn đàn Thương mại và phát triển Liên Hiệp Quốc MỤC LỤC Trang PHẦN MỞ ĐẦU 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7 2. Mục đích nghiên cứu 7 2. Nhiệm vụ nghiên cứu 7 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8 3.

Đối tượng nghiên cứu 8 3. Phạm vi nghiên cứu 8 4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án 9 5. Những điểm mới của luận án 9 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NHỮNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN 11 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 11 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước 12 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 20 1. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu 28 1.

Cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và phương pháp tiếp cận 36 1. Phương pháp nghiên cứu 40 1. Phương pháp tiếp cận 41 1.3 Kết cấu của luận án 42 Kết luận Chương 1 43 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TẬP TRUNG KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ 44 2. Khái quát về tập trung kinh tế 44 2.

Khái niệm, đặc điểm của tập trung kinh tế 44 2. Phân loại tập trung kinh tế 57 2. Cơ sở lý luận của pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế 60 2. Bản chất kinh tế - pháp lý của hoạt động tập trung kinh tế của doanh nghiệp 60 2.

Vai trò bảo vệ cạnh tranh, kiểm soát tập trung kinh tế của Nhà nước 64 2. Chính sách cạnh tranh và mục tiêu của kiểm soát tập trung kinh tế 68 2. Tác động của tập trung kinh tế đến cạnh tranh 72 2. Tổng quan về pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế 78 2.

Khái niệm, đặc điểm của pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế 78 2. Nội dung pháp luật kiểm soát tập trung kinh tế 81 Kết luận Chương 2 87 CHƯƠNG 3 QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ HÌNH THỨC TẬP TRUNG KINH TẾ, PHẠM VI VÀ NGƯỠNG KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ Ở VIỆT NAM 88 3. Hình thức tập trung kinh tế 88 3. Quy định về hình thức tập trung kinh tế trong Luật Cạnh tranh năm 2004 88 3.

Những bất cập của quy định về hình thức tập trung kinh tế trong Luật Cạnh tranh năm 2004 90 3. Phạm vi kiểm soát tập trung kinh tế 91 3. Quy định pháp luật về phạm vi kiểm soát tập trung kinh tế 91 3. Những bất cập trong quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về phạm vi kiểm soát tập trung kinh tế 92 3.

Ngưỡng kiểm soát tập trung kinh tế ở Việt Nam 96 3. Tiêu chí xác định hành vi tập trung kinh tế không phải thông báo 96 3. Ngưỡng thông báo tập trung kinh tế 97 3. Kinh nghiệm của một số quốc gia tiêu biểu trong việc xác định “ngưỡng thông báo” tập trung kinh tế 103 3.

Đề xuất hoàn thiện pháp luật về hình thức, phạm vi và ngưỡng kiểm soát tập trung kinh tế 108 3. Về hình thức tập trung kinh tế 108 3. Về phạm vi kiểm soát tập trung kinh tế 111 3. Về ngưỡng kiểm soát tập trung kinh tế 114 Kết luận Chương 3 121 CHƯƠNG 4 CƠ QUAN THỰC HIỆN KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ VÀ THỦ TỤC KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ 122 4.

Cơ quan thực hiện kiểm soát tập trung kinh tế 122 4. Quy định pháp luật về cơ quan thực hiện kiểm soát tập trung kinh tế 122 4. Những bất cập về cơ quan thực hiện kiểm soát tập trung kinh tế 123 4. Thủ tục thông báo tập trung kinh tế 128 4.

Quy định pháp luật về thủ tục thông báo tập trung kinh tế 128 4. Xử lý hồ sơ thông báo tập trung kinh tế 129 4. Đánh giá tác động về kinh tế trong thẩm định Hồ sơ thông báo tập trung kinh tế 131 4. Mục tiêu đánh giá tác động về kinh tế 131 4.

Kinh nghiệm của một số quốc gia về tiêu chí đánh giá tác động của vụ tập trung kinh tế 132 4. Các bước đánh giá tác động về kinh tế 137 4. Đề xuất hoàn thiện pháp luật về cơ chế thực hiện kiểm soát tập trung kinh tế 146 4. Đối với cơ quan kiểm soát tập trung kinh tế 146 4.

Đối với thủ tục thông báo tập trung kinh tế 149 4. Đối với thẩm định tác động trong hồ sơ tập trung kinh tế 151 Kết luận Chương 4 155 KẾT LUẬN 156 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Với tư cách là một trong những bộ phận nền tảng cấu thành thể chế pháp lý của nền kinh tế thị trường (KTTT) hiện đại, pháp luật cạnh tranh (PLCT) đã khẳng định được vị trí và vai trò trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Yêu cầu hoàn thiện PLCT đã giành được sự chú ý đặc biệt của Đảng và Nhà nước, sự hậu thuẫn mạnh mẽ trong cộng đồng các doanh nghiệp, sự ủng hộ và đồng thuận của các tầng lớp nhân dân.

Kể từ sau khi Luật Cạnh tranh (LCT) năm 2004 được ban hành, hệ thống PLCT đã hình thành từng bước, đồng bộ và phù hợp với yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Có thể khẳng định rằng, việc ban hành LCT 2004 đã nhanh chóng và kịp thời thể chế hoá, hiện thực và cụ thể hoá chủ trương xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh, hợp pháp, văn minh, phục vụ cho việc phát triển đất nước, kiểm soát độc quyền trong kinh doanh, chống lại các biểu hiện cạnh tranh không lành mạnh. Tuy nhiên, sau hơn 12 năm, PLCT vẫn chưa thực sự thể hiện được hết vai trò và nhiệm vụ to lớn của chúng - là công cụ pháp lý quan trọng của Nhà nước để điều tiết kinh tế vĩ mô trong nền KTTT. Từ khi thành lập Cục Quản lý cạnh tranh (QLCT) và Hội đồng cạnh tranh (HĐCT) cho đến nay, số lượng vụ việc tập trung kinh tế (TTKT) được điều tra, xử lý vi phạm các vụ việc không nhiều, chủ yếu dừng lại ở việc tham vấn, xem xét hồ sơ thông báo TTKT và cho tiến hành TTKT1.

Điều này mâu thuẫn với thực tiễn TTKT đang diễn ra rất phổ biến, phạm vi ngày càng rộng và có chiều hướng diễn biến rất phức tạp; các doanh nghiệp trong và ngoài nước coi đây là cách thức đầu tư hiệu quả nhất trong việc tiết kiệm nguồn lực, thâm nhập thị trường, giảm thiểu các rào cản gia nhập thị trường cũng như nhằm gia tăng nguồn lực và sức mạnh thị trường của các doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, sự cần thiết và cấp bách nghiên cứu về pháp luật kiểm soát TTKT ở Việt Nam dựa trên các cơ sở lý luận và thực tiễn sau: Thứ nhất, Việt Nam đang trong quá trình xây dựng nền KTTT theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế, điều tiết nền kinh tế trên cơ sở tôn trọng các quy luật thị trường, các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật2. Trong bối cảnh này, việc xây dựng chính sách cạnh tranh với mục tiêu là bảo vệ cạnh tranh, bảo đảm môi trường 1 Xem các Báo cáo hoạt động thường niên của Cục QLCT, Bộ Công thương, đặc biệt từ năm 2010 đến nay. 2 Điều 51, 52 Hiến pháp năm 1992 sửa đổi, bổ sung năm 2013.

2 cạnh tranh công bằng, lành mạnh mà trong đó có pháp luật kiểm soát TTKT là một yêu cầu cấp bách. Thứ hai, hoàn thiện hệ thống pháp luật bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, minh bạch của doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế là một trong những nội dung quan trọng đã được đề cập đến trong Đại hội lần thứ XI và các Nghị quyết của Đảng3, nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế KTTT định hướng xã hội chủ nghĩa. Việc hoàn thiện PLCT với vai trò được coi là trụ cột của pháp luật kinh tế công, là “Hiến pháp” của thị trường là yêu cầu cần thiết trong giai đoạn hiện nay4. Việc sửa đổi LCT 2004 được coi là một vấn đề quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam giai đoạn 2011-20205.

Thứ ba, xu thế toàn cầu hóa của nền kinh tế thế giới và bối cảnh Việt Nam mở cửa thị trường, nhiều nhà đầu tư nước ngoài, tập đoàn đa quốc gia đã đầu tư vào Việt Nam thông qua hình thức sáp nhập, mua lại doanh nghiệp. Thực tiễn hơn 12 năm thi hành LCT đã và đang cho thấy nhiều hành vi phản cạnh tranh diễn ra bên ngoài lãnh thổ quốc gia, nhưng lại có tác động tới môi trường cạnh tranh trong nước. Trước thực trạng này, nhiều quốc gia đã đối phó bằng cách mở rộng phạm vi áp dụng của LCT, điều này được thực hiện trên cơ sở của nguyên tắc “tác động ảnh hưởng của hành vi” (effect doctrine), qua đó giúp cho cơ quan cạnh tranh (CQCT) có khả năng kiểm soát các hành vi phản cạnh tranh xuyên biên giới từ đó góp phần bảo vệ thị trường trong nước6. Bên cạnh đó hoạt động TTKT nói chung và sáp nhập, mua lại nói riêng cũng tiềm ẩn nguy cơ hình thành các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh và có thể gây ảnh 3 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb.

Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 4 Xem: Lê Ngọc Thạch (2013), Một số bất cập của PLCT hiện hành, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, truy cập tại địa chỉ: http://tcdcpl.vn/qt/tintuc/Pages/phap-luat-kinh-te.aspx?ItemID=17, ngày 03/8/2016.