Luận án tiến sĩ: Pháp điển hóa luật học - Phân tích mô hình, kiến nghị cho Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI PHÍ THỊ THANH TUYỂN Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật Mã số : 62 38 0101 LUẬN ÁN TIEN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Lê Minh Tâm 2.TS Lê Văn Long HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan day là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Phí Thị Thanh Tuyền MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: TONG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN DE TÀI 1,1: Cac công trình nghiên cứu ở ngoài nước 1.

Các công trình nghiên cứu ở trong nước 11 1,3; Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 23 1. Các giả thuyết khoa học và câu hỏi nghiên cứu 24 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VE PHÁP DIEN HOA VÀ MO HÌNH 26 PHÁP DIEN HÓA 2. Cơ sở lý luận về pháp điển hóa 26 00a Cơ sở lý luận về mô hình pháp điển hóa 43 25, Các yếu tố ảnh hưởng đến pháp điển hóa và mô hình pháp điển hóa 67 Chương 3: MÔ HÌNH PHÁP DIEN HOA CUA MOT SO NƯỚC VA 73 KINH NGHIEM DOI VỚI VIỆT NAM HIEN NAY Dl. Mô hình pháp điển hóa của Cộng hòa Pháp 73 Bids Mô hình pháp điển hóa của Cộng hòa Liên bang Đức 82 3,3, Mô hình pháp điển hóa của Hợp chúng quốc Hoa Kì 88 3.

Mô hình pháp điển hóa của Canada 95 3u, Mô hình pháp điển hóa của Trung Quốc 99 3. Mô hình pháp điển hóa của Singapore 105 quế Những điểm tương đồng, khác biệt giữa các mô hình pháp điển hóa 109 và kinh nghiệm thực tiễn đối với Việt Nam hiện nay Chương 4: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN MÔ HÌNH 117 PHÁP DIEN HÓA Ở VIỆT NAM HIEN NAY 4. Thực trạng mô hình pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay 117 4. Quan điểm và giải pháp hoàn thiện mô hình pháp điển hóa ở Việt 144 Nam hiện nay KET LUẬN 162 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN ĐÈ 164 TÀI ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BÓ DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 165 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TU VIET TAT HTPL : Hệ thống pháp luật QPPL : Quy phạm pháp luật VBQPPL : Văn bản quy phạm pháp luật XHCN : Xã hội chủ nghĩa DANH MUC CAC BANG Tén bang Trang 4.1 Các cơ sở dữ liệu về VBQPPL 121 MO DAU 1.

Tinh cấp thiết của việc thực hiện đề tài Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân là một chủ trương lớn đã được ghi nhận trong các nghị quyết của Đảng và được Nhà nước thể chế hóa trong các quy định của Hiến pháp năm 2013. Để xây dựng nhà nước pháp quyền thì cần phải có một hệ thống pháp luật (HTPL) hoàn thiện. Chính vì vậy, ngày 24/5/2005 Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 48-NQ/TW về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện HTPL Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, trong đó đề ra mục tiêu: Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch, trọng tâm là hoàn thiện thé chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyên xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; đôi mới căn bản cơ chế xây dựng và thực hiện pháp luật; phát huy vai trò và hiệu lực của pháp luật để góp phan quan lý xã hội, giữ vững 6n định chính trị, phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, xây dựng Nhà nước trong sạch, vững mạnh, thực hiện quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân, góp phần đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020 [38]. Cùng với việc đề ra mục tiêu, Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp từ nay đến năm 2020 còn đặt ra nhiều giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm đảm bảo vai trò quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước.

Thực tế cho thấy, công tác hệ thống hóa pháp luật đặc biệt là pháp điển hóa pháp luật đã bước đầu phát triển, có một số văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) được thống kê và lên danh mục, một số VBQPPL khác được pháp điển hóa. Bên cạnh đó các VBQPPL được sửa đổi, bố sung và được Quốc hội thông qua ngày càng nhiều. Theo thống kê của Cơ sở dữ liệu của Văn phòng Quốc hội, trong khoảng thời gian từ tháng 9/1945 cho đến đầu tháng 02/2009, tổng số VBQPPL được ban hành còn hiệu lực thi hành là 19. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, HTPL Việt Nam đang rơi vào tình trạng "không đầy đủ, không rõ ràng, không cụ thể, không tương thích, không minh bach, không tiên liệu trước, không hợp ly, không hiệu qua và không hiệu luc" [34].

Hiện nay, sé lượng VBQPPL được ban hành rất lớn; nhiều chủ thé ban hành, nhiều hình thức VBQPPL trong khi chưa có cơ sở dữ liệu VBQPPL nào tập hợp được đầy đủ, bảo đảm chính xác và độ tin cậy cao; các văn bản chưa được rà soát, phân loại, sắp xếp một cách hệ thống. Thậm chí, trong một số lĩnh vực pháp luật, số lượng van bản được ban hành được đánh gia ở mức độ "lạm phat", vượt quá nhu cầu điều chỉnh và áp dụng pháp luật đã làm cho hệ thống văn bản trở nên công kénh. Chính những tồn tại trên đã ảnh hưởng nhất định đến công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền và hoàn thiện HTPL Việt Nam. Từ những thực trạng nêu trên, Chiến lược xây dựng và hoàn thiện HTPL Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đã xác định các tiêu chí cơ bản của HTPL Việt Nam là đồng bộ, kha thi, công khai, minh bạch phù hợp với yêu cầu xây dựng nên kinh tế thị trường và Nhà nước pháp quyền XHCN.

Đề khắc phục thực trạng trên đồng thời cũng nhằm thực hiện các nội dung mà Nghị quyết số 48-NQ/TW đặt ra, ngày 16/4/2012, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thông qua Pháp lệnh Pháp điển hệ thống quy phạm pháp luật (QPPL) (sau đây gọi tắt là Pháp lệnh Pháp điển). Pháp lệnh Pháp điển được ban hành và chính thức có hiệu lực từ 01/7/2013 với những quy định khái quát về khái niệm, thâm quyền, nội dung, hình thức, trình tự và thủ tục tiến hành pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay. Kế tiếp đó, ngày 27/6/2013 Chính phủ ban hành Nghị định số 63/2013/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh Pháp điển và đến ngày 29/4/2014 Bộ Tư pháp tiếp tục ban hành Thông tư số 13/2014/TT-BTP hướng dẫn thực hiện Pháp lệnh Pháp điển. Như vậy, việc ban hành Pháp lệnh Pháp điển cùng các văn bản hướng dẫn thực hiện có ý nghĩa quan trọng, bước đầu tạo lập cơ sở pháp lý, tạo tiền đề cho việc tiến hành pháp điển hóa ở nước ta hiện nay.

Xuất phát từ thực tế đó càng khang định nhu cầu thực su cần thiết va cấp bách của việc nghiên cứu pháp điển ở Việt Nam hiện nay. Như vậy, hệ thống hóa, pháp điển hóa pháp luật ở Việt Nam hiện nay là một nhiệm vụ trọng tâm, việc tiếp tục nghiên cứu và đưa ra những kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng hoạt động pháp điển hóa ở Việt Nam là hết sức cần thiết. Từ thực tế này khang định, việc lựa chon và nghiên cứu đề tài "Phap dién héa - nghiên cứu lý luận, phân tích, so sánh các mô hình pháp điển hóa điển hình trên thé giới và kiến nghị doi với Việt Nam" sẽ có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục dich nghiên cứu Luận án nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống các vấn đề lý luận về pháp điển hóa cũng như mô hình pháp điển hóa của một số nước trên thế giới và Việt Nam nhằm hướng tới mục đích cuối cùng là đánh giá thực trạng để tìm ra giải pháp góp phần hoàn thiện mô hình pháp điển hóa và thúc đây hoạt động pháp điển hóa ở nước ta hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Với mục đích nêu trên, luận án cần phải thực hiện các nhiệm vụ sau: Một là, kế thừa các van dé lý luận về pháp điển hóa mà các công trình của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và các học giả đã giải quyết (như vấn đề khái niệm, đặc điểm, kết quả của pháp điển hóa). Hai là, trên cơ sở kê thừa một sô nội dung đã được giải quyết, luận án sẽ lệ A lệ tiép tục lam sâu sac thêm các van dé lý luận vê pháp điên hóa như về nguyên tac, điều kiện - tiền đề, các yếu tố ảnh hưởng của pháp điển hóa. la A 2 Ba là, luận án sẽ bổ sung thêm những van dé lý luận khác liên quan đến pháp điển hóa như lý thuyết mô hình pháp điển hóa, phác họa cấu trúc cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến việc thiết lập mô hình pháp điển hóa của một quốc gia.

Bồn là, luận án tập trung sâu vào việc nghiên cứu mô hình pháp điển của một số quốc gia điển hình trên thế giới. Đó là những nước tiêu biểu cho các HTPL lớn trên thế giới như Pháp, Đức, Hoa Kỳ, Canada, Trung Quốc và Singapore. Trên cơ sở nghiên cứu về mô hình của các nước kể trên, tác giả sẽ có sự đối chiếu, so sánh để tìm ra tính ưu việt trong mỗi mô hình cụ thé, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm vận dụng vào Việt Nam. Năm là, trên cơ sở phân tích, so sánh mô hình pháp điển điển hình trên thế giới, tác giả sẽ đi tìm hiểu, phân tích, làm rõ các van dé ly luận và thực tiễn về pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay; đưa ra những kiến nghị để hoàn thiện mô hình pháp điển hóa ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối trợng nghiên cứu Luận án nghiên cứu về pháp điển hóa của một số quốc gia trên thế giới và ở Việt Nam dưới góc độ pháp điển hóa đối với VBQPPL, không nghiên cứu pháp điển hóa đối với các loại nguồn của pháp luật khác như tập quán pháp, tiền lệ pháp hay án lệ. Phạm vi nghiên cứu Về mặt không gian: Luận án tập trung nghiên cứu về các mô hình pháp điển hóa của một số nước điển hình trên thế giới và Việt Nam.