Cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia và áp dụng cho sông Mekong - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYỄN MINH SÁNG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC LIÊN QUỐC GIA VÀ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG VÀO TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC SÔNG MÊ CÔNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI, 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYỄN MINH SÁNG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC LIÊN QUỐC GIA VÀ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG VÀO TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC SÔNG MÊ CÔNG Chuyên ngành: Luật Quốc tế Mã số: 9380108 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Đoàn Năng HÀ NỘI, 2022 LỜI CAM ĐOAN Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, tài liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực. Những nội dung trong luận án có sử dụng tài liệu tham khảo đều được trích dẫn nguồn một cách đầy đủ và chính xác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Minh Sáng MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU.1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU ĐẶT RA. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Các công trình nghiên cứu ngoài nước. Tình hình nghiên cứu trong nước.

Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án. Những vấn đề đã được giải quyết trong các công trình nghiên cứu đã được công bố mà luận án có thể kế thừa, phát triển. Những vấn đề chưa được giải quyết trong các công trình nghiên cứu đã được công bố. Những vấn đề cơ bản mà luận án sẽ tập trung giải quyết.

Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và dự kiến kết quả nghiên cứu 28 1. Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu. Dự kiến kết quả nghiên cứu.30 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.32 Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LÝ VỀ CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC LIÊN QUỐC GIA CHO CÁC MỤC ĐÍCH PHI GIAO THÔNG THỦY.

Khái niệm, nguồn gốc, đặc điểm tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. Khái niệm tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. Nguồn gốc, đặc điểm của tranh chấp nguồn nước liên quốc gia. Cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước sông liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy.

Khái niệm cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước sông liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. Đặc điểm của cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước sông liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. Vai trò của việc giải quyết hòa bình tranh chấp nguồn nước sông liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. Các nguyên tắc cơ bản giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy.

Một số nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tế. Một số nguyên tắc của pháp luật quốc tế về nguồn nước quốc tế liên quan trực tiếp đến việc giải quyết tranh chấp. Các biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. Các biện pháp giải quyết tranh chấp phi tài phán.

Các biện pháp giải quyết tranh chấp thông qua cơ quan tài phán.61 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.66 Chương 3:THỰC TIỄN QUỐC TẾ VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC LIÊN QUỐC GIA CHO CÁC MỤC ĐÍCH PHI GIAO THÔNG THỦY VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM. Một số thực tiễn quốc tế giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. Giải quyết tranh chấp bằng biện pháp phi tài phán. Giải quyết tranh chấp bằng biện pháp tài phán.

Một số bài học kinh nghiệm. Nhận thức về tính chất phức tạp của các tranh chấp nguồn nước liên quốc gia 88 3. Về lựa chọn biện pháp giải quyết tranh chấp. Về công tác chuẩn bị khi lựa chọn áp dụng biện pháp giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia tại cơ quan tài phán quốc tế.91 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.94 Chương 4: THỰC TRẠNG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC SÔNG MÊ CÔNG VÀ KHUYẾN NGHỊ.

Hiện trạng khai thác, sử dụng nguồn nước sông Mê Công. Khái quát đặc điểm tự nhiên, địa lý và tầm quan trọng của nguồn nước sông Mê Công. Hiện trạng khai thác, sử dụng thiếu công bằng, hợp lý nguồn nước sông Mê Công và một số đặc điểm đáng chú ý. Thực trạng các quy định của pháp luật quốc tế có liên quan đến giải quyết tranh chấp nguồn nước sông Mê Công.

Công ước về Nguồn nước quốc tế năm 1997. Hiệp định Mê Công năm 1995. Một số điều ước quốc tế khu vực khác có liên quan. Các cơ chế hợp tác hiện nay tại Tiểu vùng sông Mê Công.

Một số khuyến nghị về giải quyết xung đột, tranh chấp nguồn nước sông Mê Công. Khuyến nghị chung. Khuyến nghị một số biện pháp cụ thể.126 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4. 135 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.137 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.146 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tiếng Việt ASEAN Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á ĐBSCL Đồng bằng Sông Cửu Long HĐBA Hội đồng Bảo an ICJ Tòa án Công lý quốc tế của Liên Hợp quốc ITLOS Tòa án Luật Biển quốc tế IUCN Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế LHQ Liên hợp quốc MRC Ủy hội sông Mê Công quốc tế MRCS Ban Thư ký Ủy hội sông Mê Công PCA Tòa Trọng tài quốc tế UNCLOS Công ước của Liên Hợp quốc về Luật biển năm 1982 Công ước bảo vệ và sử dụng các nguồn nước xuyên biên giới và UNECE các hồ quốc tế của Ủy ban Kinh tế Châu Âu năm 1992 UNEP Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc Công ước LHQ về Luật sử dụng các nguồn nước quốc tế cho các UNWC mục đích phi giao thông thủy năm 1997 WB Ngân hàng Thế giới 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lý do lựa chọn đề tài Nước ngọt có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự sống của con người và sự phát triển của các cộng đồng dân cư. Lịch sử phát triển các nền văn minh trên thế giới đều gắn với các các con sông. Ví dụ nền văn minh Ai Cập gắn với dòng sông Nile, nền văn minh Lưỡng Hà gắn với sông Tigris và Euphrates, nền văn minh Ấn Độ gắn với dòng sông Hằng hay nền văn minh Trung Hoa gắn với con sông Hoàng Hà. Ngày nay, trong bối cảnh dân số thế giới tăng nhanh trong khi biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, môi trường ngày càng ô nhiễm, nước ngọt vì thế càng trở nên quan trọng.

Đáng chú ý, hầu hết các nguồn nước ngọt trên thế giới được chia sẻ bởi hai hay nhiều quốc gia, trong đó có hơn 200 hệ thống sông quốc tế1, cung cấp khoảng 60% tổng lượng nước ngọt trên thế giới 2. Chính bởi vai trò quan trọng của nước ngọt cùng với đặc điểm tự nhiên này đã dẫn đến các tranh chấp nguồn nước quốc tế. Theo thống kê của các cơ quan chức năng LHQ, trong nửa thế kỷ trở lại đây đã có hơn 500 cuộc xung đột vì nước, 27 cuộc đã trở thành xung đột vũ trang3. Do nhu cầu hợp tác để khai thác, sử dụng công bằng, hợp lý nguồn nước liên quốc gia đã dẫn tới sự hình thành và phát triển của pháp luật quốc tế về lĩnh vực này.

Những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, pháp luật quốc tế về sử dụng nguồn nước liên quốc gia có nhiều bước tiến quan trọng, trong đó việc ra đời Công ước của LHQ về Luật sử dụng các nguồn nước liên quốc gia cho mục đích phi giao thông thủy (Công ước Nguồn nước quốc tế năm 1997) là bước tiến mang tính đột phá và trở thành văn kiện pháp lý toàn cầu đầu tiên về quản lý các nguồn nước liên quốc gia. Với sự phát triển của pháp luật quốc tế về nguồn nước liên quốc gia, các cơ chế giải quyết tranh chấp về nguồn nước quốc tế cũng ngày càng hoàn thiện và có vai trò quan trọng trong việc điều hòa các tranh chấp quốc tế về nước. Các biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế đã được quy định rõ ràng tại Điều 33 Hiến chương LHQ, Điều 33 Công ước về Nguồn nước quốc tế năm 1997 và nhiều điều ước khu vực, song phương, có thể chia thành 02 nhóm: (1) Nhóm biện pháp giải quyết phi tài phán như đàm phán trực tiếp, trung gian, điều tra, hòa giải; và (2) 1 Aron T Wofl, International Water Conflict Resolution: Lessons from Comparative Analysis, Water Resources Development, Vol. 2 Claudia Sadoff, Thomas Greiber, Mark Smith và Ger Bergkamp, Chia sẻ quản lý nước xuyên biên giới (IUCN, Thuỵ Sĩ, 2012).

3 Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Chiến tranh nguồn nước trong tương lai, http://dwrm.php?language=vi&nv=news&op=Nhin-ra-The-gioi/Chien-tranh-nguon-nuoc-trong- tuong-lai-3715 2 nhóm biện pháp giải quyết bằng tài phán thông qua việc sử dụng thẩm quyền của các tòa án quốc tế và tòa trọng tài quốc tế. Trong số các biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế thì các biện pháp phi tài phán, nhất là đàm phán trực tiếp, được áp dụng phổ biến và trong nhiều trường hợp chứng tỏ được tính ưu việt. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, trong nhiều trường hợp, các biện pháp phi tài phán không thể giải quyết triệt để tranh chấp, nhất là với vấn đề thuộc về lợi ích sống còn của một quốc gia. Khi đó, việc đưa tranh chấp ra giải quyết tại một thiết chế tài phán quốc tế, nhất là các thiết có vai trò và tầm ảnh hưởng lớn trong giải quyết tranh chấp quốc tế như ICJ hay PCA, cần được xem xét đến.

Đối với sông Mê Công: Đây là con sông có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia lưu vực. Riêng với Việt Nam, sông Mê Công có vai trò sống còn đối với hai vùng kinh tế trọng điểm là ĐBSCL và Tây Nguyên; có ý nghĩa chiến lược trong đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Bên cạnh đó, vấn đề sông Mê Công có liên hệ mật thiết đến việc triển khai chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là với Trung Quốc, Lào và Campuchia. Tuy nhiên, thực trạng khai thác, sử dụng nguồn nước sông Mê Công đang đặt ra những vấn đề đáng lo ngại.

Vài thập kỷ qua, nhiều hoạt động khai thác, sử dụng nguồn nước thiếu công bằng, hợp lý của các nước ven sông, nhất là các nước thượng nguồn, đã tác động tiêu cực đến nhiều mặt của đời sống xã hội các nước trong lưu vực, trong đó Việt Nam là nước chịu nhiều tác động tiêu cực nhất.