Luận án: Giải quyết tranh chấp PVTM WTO & giải pháp cho Việt Nam (Trần Thị Liên Hương)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN THỊ LIÊN HƯƠNG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI TRONG WTO LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội – 2024 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN THỊ LIÊN HƯƠNG CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI TRONG WTO Ngành: Luật Kinh tế Mã số: 9 38 01 07 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Tăng Văn Nghĩa Hà Nội – 2024 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu. 24 Kết luận chương 1. 27 Chương 2: LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI TRONG TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI.

Khái quát tranh chấp về phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới và nhu cầu giải quyết tranh chấp. Khái niệm, đặc điểm cơ chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới. Cơ sở pháp lý và thiết chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới. Đánh giá về cơ chế giải quyết tranh chấp về phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới .52 Kết luận chương 2.

57 Chương 3: THỰC TRẠNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI THEO CƠ CHẾ CỦA TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI. Thực trạng sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp về chống bán phá giá và thực tiễn áp dụng đối với các nước đang phát triển. Thực trạng giải quyết tranh chấp về trợ cấp và các biện pháp đối kháng và thực tiễn áp dụng đối với các nước đang phát triển. Thực trạng giải quyết tranh chấp về tự vệ và thực tiễn áp dụng đối với các nước đang phát triển.

Bài học kinh nghiệm áp dụng cơ chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại trong Tổ chức thương mại thế giới đối với Việt Nam.112 Kết luận chương 3. 117 Chương 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THAM GIA CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI TRONG TỔ CHỨC THƯƠNG MẠI THẾ GIỚI CHO VIỆT NAM. Thực tiễn tham gia cơ chế giải quyết tranh chấp về phòng vệ thương mại của Việt Nam trong Tổ chức Thương mại thế giới. Giải pháp nâng cao hiệu quả tham gia của Việt Nam trong cơ chế giải quyết tranh chấp phòng vệ thương mại của Tổ chức thương mại thế giới.

132 Kết luận chương 4. 147 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 149 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT STT Từ viết tắt Nghĩa của từ viết tắt 1 AB Appellate Body – Cơ quan phúc thẩm 2 ACWL Advisory Centre on WTO LAW - Trung tâm Tư vấn pháp luật WTO Anti-Dumping Agreement – Hiệp định chống bán phá giá (Hiệp 3 ADA định thực thi Điều VI của GATT) 4 BPTV Biện pháp tự vệ 5 CBPG Chống bán phá giá 6 CTC Chống trợ cấp 7 CQĐT Cơ quan điều tra 8 DSB Dispute Settlement Body – Cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO Dispute Settlement Understanding - Thoả thuận về các quy tắc và 9 DSU thủ tục điều chỉnh việc giải quyết tranh chấp của WTO 10 FTA Free Trade Agreement – Hiệp định thương mại tự do General Agreement on Tariff and Trade – Hiệp định chung về 11 GATT thuế quan và thương mại 12 ILC The International Law Commission – Uỷ ban Luật pháp Quốc tế 13 KTC Korea Trade Commission – Uỷ ban Thương mại Hàn Quốc National Aeronautics and Space Administration – Cơ quan hàng 14 NASA không và vũ trụ Hoa Kỳ 15 NME Non Market Economic - Nền kinh tế phi thị trường 16 NTC National Tariff Committee – Ủy ban Thuế quan Quốc gia 17 PVTM Phòng vệ thương mại 18 QLNT Quản lý Ngoại thương Agreement on Subsidies and Countervailing Measures – Hiệp 19 SCM định về trợ cấp và các biện pháp đối kháng 20 SG Agreement on Safeguards – Hiệp định về tự vệ 21 SOE State – Owned Enterprise – Doanh nghiệp nhà nước 22 USDOC United States Department of Commerce - Bộ Thương mại Hoa Kỳ 23 USDOD United State Department of Defense – Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ 24 WTO World Trade Organization – Tổ chức Thương mại thế giới MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Quá trình tự do hoá thương mại toàn cầu diễn ra ngày càng sâu rộng, các rào cản truyền thống như thuế quan đã dần được dỡ bỏ, thay vào đó, các quốc gia có xu hướng sử dụng nhiều các biện pháp phi thuế để bảo hộ ngành sản xuất trong nước và các doanh nghiệp nội địa.

Kể từ sau cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008, bối cảnh kinh tế của các quốc gia vẫn trong tình trạng khó khăn, do đó, chủ nghĩa bảo hộ thương mại có xu hướng không ngừng gia tăng. Các biện pháp phòng vệ thương mại (PVTM) gồm chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ là một phần trong chính sách thương mại của các quốc gia. Các biện pháp này được sử dụng nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước khỏi các đối thủ cạnh tranh nước ngoài, bên cạnh đó, những biện pháp này còn được coi như hàng rào ngăn cản gia nhập thị trường. Trong những trường hợp đặc biệt, các biện pháp PVTM được khởi xướng để ngăn cản việc tăng mạnh mẽ, không lường trước được của hàng nhập khẩu vào thị trường nội địa.

Mặc dù thúc đẩy tự do hoá thương mại là một mục tiêu của hội nhập quốc tế, song Tổ chức Thương mại thế giới (World Trade Organization – WTO) cũng thừa nhận rằng, các nước thành viên có thể sẽ phải bảo vệ sản xuất trong nước, chống lại cạnh tranh từ hàng hoá nước ngoài. Tuy vậy, WTO yêu cầu các nước phải tiến hành, bảo vệ thông qua quy trình điều tra nghiêm ngặt, đảm bảo duy trì những nguyên tắc nhất định để tránh việc lạm dụng. Các nước thành viên của WTO đều nhìn nhận rằng, các biện pháp PVTM chính là trụ cột cuối cùng để đảm bảo thương mại công bằng và bảo vệ ngành sản xuất trong nước trước những tác động tiêu cực gây ra bởi hàng hoá nhập khẩu [201]. Do đó, các biện pháp PVTM là chính sách phổ biến nhất mà những nước nhập khẩu lớn trong WTO sử dụng để hạn chế thương mại quốc tế [133; tr.

Với bản chất này, nếu được áp dụng đúng mục tiêu, các biện pháp PVTM không mâu thuẫn với xu hướng tự do hoá thương mại. Tuy nhiên, khi các biện pháp PVTM bị lạm dụng và được sử dụng như công cụ trá hình để bảo hộ các ngành sản xuất nội địa, chúng sẽ đi ngược lại với mục tiêu tích cực của thương mại tự do. Đó chính là lý do WTO quy định những nguyên tắc về thủ tục nhằm đưa việc áp dụng biện pháp PVTM vào khung cụ thể để hạn chế tối đa tình trạng lạm dụng các biện pháp này, và các Thành viên có thể khởi kiện Thành viên khác khi không tuân thủ việc áp dụng các biện pháp PVTM tại Cơ quan giải quyết tranh chấp của WTO (Dispute Settlement Body – DSB). 1 Hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO được ví như “viên ngọc quý trên vương miện” [175; tr.

1], điều này đã phần nào cho thấy tính hiệu quả của hệ thống này. Do đó, hiện nay, có rất nhiều các công trình nghiên cứu về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO. Đồng thời, các nghiên cứu về các biện pháp PVTM theo quy định của WTO cũng được nhiều học giả tìm hiểu. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu mới chỉ dừng lại phân tích cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, chưa tập trung phân tích cụ thể về cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO trong lĩnh vực PVTM – lĩnh vực tranh chấp chủ yếu tại tổ chức này, cũng như lĩnh vực tranh chấp chủ yếu mà Việt Nam đang phải đối mặt trong thương mại quốc tế.

Kể từ khi trở thành Thành viên của WTO, hàng hoá của Việt Nam có nhiều hơn cơ hội tiếp cận với thị trường nước ngoài. Lượng và giá trị xuất khẩu của hàng hoá xuất xứ từ Việt Nam ngày càng gia tăng [205]. Như đã phân tích ở trên, trong giai đoạn hiện nay, hầu hết các quốc gia đều muốn bảo hộ nền sản xuất trong nước bằng cách tích cực sử dụng những biện pháp phi thuế, trong đó có biện pháp PVTM. Chính vì điều này, hàng hoá xuất khẩu của Việt Nam có nguy cơ cao phải đối mặt với các vụ kiện PVTM tại thị trường nước xuất khẩu.

Tính đến hết tháng 31/12/2023, hàng hoá xuất khẩu của Việt Nam bị điều tra tổng số 196 vụ về phòng vệ thương mại [219]. Vì vậy, khi biện pháp PVTM được áp dụng, nếu xét thấy những kết luận dẫn đến áp dụng các biện pháp này là không thoả đáng, Chính phủ Việt Nam có thể bảo vệ ngành hàng và doanh nghiệp trong nước bằng cách khởi kiện vấn đề này ra DSB. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng tiến hành khởi xướng điều tra và áp dụng các biện pháp PVTM đối với hàng hoá nước ngoài nhập khẩu vào Việt Nam, trong đó có 16 vụ điều tra chống bán phá giá và 6 vụ liên quan đến biện pháp tự vệ, 01 vụ điều tra chống trợ cấp, 2 vụ chống lẩn tránh biện pháp PVTM [218] các vụ điều tra này cũng có thể là nguy cơ tiềm ẩn cho những tranh chấp về PVTM của Việt Nam trong WTO với vai trò là bị đơn. 16 năm kể từ thời điểm gia nhập WTO, Việt Nam đã có nhiều động thái thể hiện sự tham gia vào Cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO, cụ thể, Việt Nam đã tham gia 5 vụ với tư cách là bên nguyên đơn, 39 vụ với tư cách là bên thứ ba, và chưa có vụ nào bị kiện tại WTO.

Trong số 5 tranh chấp mà Việt Nam khởi kiện ra DSB, có 4 vụ kiện liên quan đến việc hàng hoá Việt Nam bị áp các biện pháp PVTM tại thị trường nước xuất khẩu [236]. Đồng thời, tranh chấp về PVTM cũng là loại tranh chấp chủ yếu trong WTO, có 341 vụ trong tổng số 617 tranh chấp tại WTO liên quan đến các biện pháp 2 PVTM [234]. Do đó, có thể thấy, tranh chấp về PVTM là loại tranh chấp quan trọng mà trong tương lai, Việt Nam có thể sẽ phải đối mặt nhiều tại WTO.